Τρίτη, Μαΐου 24, 2016

Η δημοσιογραφική κάλυψη του προσφυγικού ζητήματος


Οι διαρκώς πυκνότερες μεταναστευτικές και προσφυγικές ροές αποτελούν καθημερινά αντικείμενο της διεθνούς και της εγχώριας ειδησεογραφίας. Η σύγχρονη αρχιτεκτονική της υποδοχής των προσφύγων, με την δημιουργία νεοφυών δομών (hot spots κλπ), αλλά και οι διαδρομές και οι θαλάσσιες πορείες που ακολουθούν τα προσφυγικά ρεύματα αναπροσδιορίζουν σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο της δημοσιογραφικής κάλυψης. Η ίδια η κάλυψη, επίσης, δεν γίνεται πλέον μόνο από τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, αλλά σε αυτά προστίθενται οι πολίτες που χειρίζονται τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπως και οι μη κυβερνητικές οργανώσεις που συντρέχουν την Πολιτεία και συχνά υποκαθιστούν την έλλειψη δομών. Αυτές οι ιδιαίτερες διαστάσεις που παρουσιάζει η κάλυψη του εν λόγω φαινομένου εγείρουν μια σειρά από ζητήματα δεοντολογίας, αλλά και νομικής διαχείρισης, ενόψει των αντικρουόμενων δικαιωμάτων και ελευθεριών που αναπτύσσονται αφενός μεταξύ δημοσιογράφων – προσφύγων, αλλά και ανάμεσα στα κράτη και τους τρίτους που συμπράττουν στην υποδοχή των μεταναστευτικών και προσφυγικών ρευμάτων. Σε αυτό το άρθρο θα ασχοληθούμε με αυτές τις διαστάσεις, υπό το φως του ισχύοντος ευρωπαϊκού δικαίου.

Η κρατική παρέμβαση

Στις 29.2.2016 κυκλοφόρησε ένα δελτίο τύπου από τον  Έλληνα Αναπληρωτή Υπουργό με αρμοδιότητες σχετικές με το μεταναστευτικό και προσφυγικό ζήτημα. Ήταν μάλλον λακωνικό, αλλά δεν άφηνε και πολλά περιθώρια παρερμηνείας. Ανέφερε επί λέξει: “Κατόπιν συνεννόησης με τους συντονιστές των Κέντρων Υποδοχής τόσο στα νησιά όσο και στην ηπειρωτική Ελλάδα, δεν θα δίδονται άδειες σε τηλεοπτικά συνεργεία και δημοσιογράφους προκειμένου να εισέρχονται στους χώρους που φιλοξενούνται πρόσφυγες, μέχρι νεωτέρας. Ευχαριστούμε για την κατανόησή σας”. Αμέσως ξέσπασε δημόσια κατακραυγή: το κράτος απαγορεύει την πρόσβαση του Τύπου και των ΜΜΕ στην πληροφόρηση και μάλιστα κατόπιν “συνεννόησης” με τους συντονιστές των κέντρων υποδοχής. Σημειωτέον ότι ο συντονισμός των κέντρων υποδοχής είχε προ λίγων ημερών ανατεθεί στο Υπουργείο Εθνικής Άμυνας, σε συνεργασία με την Υπηρεσία Ασύλου και την Υπηρεσία Πρώτης Υποδοχής, τους κοινωνικούς φορείς και τις μη κυβερνητικές οργανώσεις που επικουρούν την λειτουργία των δομών, αποκλειστικώς σε ό,τι αφορά στη µεταφορά, διαµονή, σίτιση και υγειονοµική περίθαλψη των προσφύγων και µεταναστών  (άρθρο 96 Ν.4368/2016). Το ερώτημα είναι αν αυτή η απόλυτη απαγόρευση “μέχρι νεωτέρας” είναι συμβατή με την θεμελιώδη ελευθερία της πρόσβασης στην πληροφόρηση και με την ελεύθερη μετάδοση πληροφοριών. Η απάντηση δεν είναι τόσο αυτονόητη, όσο ίσως φαίνεται, καθώς θα πρέπει να εξεταστεί κατά πόσον η κρατική παρέμβαση αποτροπής της δημοσιογραφικής κάλυψης πληροί τις προϋποθέσεις που θέτει το ευρωπαϊκό δίκαιο. 

Το ευρωπαϊκό δίκαιο 

Το νομοθέτημα που περιλαμβάνει τους σχετικούς κανόνες στάθμισης είναι η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Ανθρώπινων Δικαιωμάτων και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (“ΕΣΔΑ”). Στο άρθρο 10 της ΕΣΔΑ (“ελευθερία της έκφρασης”) προβλέπεται τόσο το θετικό περιεχόμενο όσο και οι αποδεκτοί περιορισμοί του. Στην πρώτη παράγραφο κατοχυρώνεται η ελευθερία της έκφρασης ως ανθρώπινο δικαίωμα το οποίο έχει ως φορέα του κάθε άνθρωπο, άρα ανεξάρτητα από άλλες ιδιότητες (δημοσιογράφος, μπλόγκερ κ.τ.λ.).  Ως παράμετρος της ελευθερίας της έκφρασης προβλέπονται τρία συγκεκριμένα δικαιώματα: η ελευθερία της γνώμης και τα δικαιώματα λήψης και μετάδοσης πληροφοριών και ιδεών, χωρίς παρέμβαση από δημόσια αρχή και ασχέτως συνόρων. Ωστόσο, σε αυτή την πρώτη παράγραφο, το άρθρο 10 αναφέρει ότι δεν απαγορεύεται στα κράτη να επιβάλλουν διαδικασίες αδειοδότησης για τις επιχειρήσεις μετάδοσης εκπομπών, την τηλεόραση ή τον κινηματογράφο. Επομένως, η απαγόρευση κρατικής παρέμβασης αφορά κατ' αρχήν την ενάσκηση της ελευθερίας της έκφρασης σε όλες τις διαστάσεις της, εκτός από το καθεστώς αδειοδότησης των συγκεκριμένα αναφερόμενων μέσων ενημέρωσης. 

Στην δεύτερη παράγραφο, το άρθρο 10 προβλέπει τους επιτρεπτούς περιορισμούς στους που κατά την ΕΣΔΑ μπορεί να επιβάλλει το κράτος στην ελευθερία της έκφρασης. Διευκρινίζεται ότι η άσκηση των ελευθεριών αυτών “συνεπάγεται καθήκοντα και ευθύνες”, γεγονός που σημαίνει ότι η ΕΣΔΑ αναγνωρίζει ότι μπορεί μεν κάθε πρόσωπο να έχει την ελευθερία της λήψης και μετάδοσης πληροφοριών, αλλά οι περιορισμοί μπορεί να ποικίλλουν, ανάλογα με τα καθήκοντα και τις ευθύνες που αναγνωρίζει ο νόμος για κάθε φορέα της ελευθερίας αυτής. Η δημοσιογραφική δεοντολογία, για παράδειγμα, αποτελεί ένα σύνολο κανόνων ενάσκησης του επαγγέλματος που μπορεί να ποικίλουν όχι μόνο από περιοχή σε περιοχή, αλλά και ανάμεσα σε περισσότερες ενώσεις συντακτών της ίδιας χώρας. Είναι άλλα τα καθήκοντα και οι ευθύνες πάντως που αναλογούν στον γενικό πληθυσμό, στον κάθε πολίτη, κι άλλα αυτά που αφορούν τους επαγγελματίες δημοσιογράφους που δεσμεύονται από την δεοντολογία και από το σύνολο άγραφων κανόνων που εμείς οι νομικοί ονομάζουμε “τα συναλλακτικά ήθη του Τύπου”. 

Πέρα όμως από την αόριστη αναφορά σε “καθήκοντα και ευθύνες”, η δεύτερη παράγραφος προβλέπει και ότι η ενάσκηση αυτών των ελευθεριών μπορεί να υπόκειται σε “διατυπώσεις, όρους και περιορισμούς ή κυρώσεις” εφόσον αυτές περιγράφονται στον νόμο. Οι περιορισμοί της ελευθερίας λοιπόν πρέπει να προβλέπονται από νομοθετική διάταξη. Όχι όμως οποιαδήποτε νομοθετική διάταξη: ο νόμος θα πρέπει να είναι αναγκαίος “σε μια δημοκρατική κοινωνία” για μια σειρά από δικαιολογημένους στόχους. Αυτοί μπορεί να είναι η εθνική ασφάλεια, η εδαφική ακεραιότητα ή η δημόσια ασφάλεια, η αποτροπή των εκτροπών ή του εγκλήματος, η προστασία της υγείας και των ηθών, η αποτροπή της κοινοποίησης πληροφοριών που συλλέχθησαν με εμπιστευτικότητα ή η προστασία του κύρους και της αμεροληψίας της δικαστικής εξουσίας. 

Επομένως, περιορισμοί στην ελευθερία της λήψης και μετάδοσης πληροφοριών δεν μπορούν να επιβληθούν με διαταγές που περιέχονται σε δελτία τύπου. Αν αυτό το δελτίο τύπου δεν βασίζεται σε κάποια νομοθετική διάταξη που πληροί τις παραπάνω προϋποθέσεις, η κρατική απαγόρευση της πρόσβασης των δημοσιογράφων είναι αντίθετη στο ευρωπαϊκό δίκαιο. Το δελτίο τύπου, προβλέποντας αυτή την ανεπιφύλακτη και καθολική απαγόρευση “μέχρι νεοτέρας”, εφόσον εφαρμοστεί από τις κρατικές αρχές στην πράξη, θα συνιστά παραβίαση του άρθρου 10 της ΕΣΔΑ. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι απαγορεύεται στο κράτος θεσπίσει νομοθετικές διατάξεις που περιορίζουν την δημοσιογραφική πρόσβαση, σύμφωνα με τις ανωτέρω προδιαγραφές της παραγράφου 2 του ίδιου άρθρου. 

Τα δικαιώματα των προσφύγων

Εύλογοι και νόμιμοι περιορισμοί στην ειδησεογραφική κάλυψη του προσφυγικού φαινομένου ήδη προβλέπονται στην ισχύουσα νομοθεσία. Ο κυριότερος περιορισμός είναι αυτός που αφορά την προστασία των προσωπικών δεδομένων, της ιδίας εικόνας και των δικαιωμάτων ιδιωτικότητας των ίδιων των προσώπων που αποτελούν τα υποκείμενα της ειδησεογραφικής κάλυψης. Οι αυτονόητοι κανόνες της συγκατάθεσης για την λήψη και μετάδοση των εικόνων τους ισχύουν και για αυτούς! Όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε. έχουν ενσωματώσει την Οδηγία 95/46 για την προστασία των φυσικών προσώπων (άρα ανεξάρτητα από το αν είναι πολίτες του κράτους που βρίσκονται ή όχι) από την επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα. Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι η προσφυγική ιδιότητα και το γεγονός ότι ένα πρόσωπο μπορεί να βρίσκεται μόνο προσωρινά σε μια περιοχή δεν σημαίνει ότι αποστερούν το υποκείμενο από τα δικαιώματα σεβασμού της προσωπικότητάς του. Μόνο με την συγκατάθεση τους μπορούν να συλλέγονται και να μεταδίδονται πληροφορίες που τους εξατομικεύουν, δηλαδή που καθιστούν ταυτοποιήσιμα τα πρόσωπά τους, τις ιστορίες τους, την κατάσταση της υγείας τους,  τιςιατρικές πληροφορίες τα δεδομένα που τους αφορούν. 

Αυτές οι υποχρεώσεις δεσμεύουν όχι μόνο τους επαγγελματίες δημοσιογράφους, αλλά κάθε πολίτη και κάθε κοινωνικό φορέα που μπορεί να συμμετέχει στην κοινωνία των πληροριών που σχετίζονται με το προσφυγικό φαινόμενο. 

Ζήτημα δημιουργείται με την αναμετάδοση φωτογραφιών νεκρών. Σε αυτή την περίπτωση, ο νόμος διαχωρίζει την βαρύτητα των υποχρεώσεων, καθώς ένα νεκρό σώμα παύει να φέρει την ιδιότητα του “φυσικού προσώπου”, οπότε παύουν να ισχύουν και οι διατάξεις για την προστασία προσωπικών δεδομένων. Το νεκρό σώμα θεωρείται νομικά “υπόλειμμα της προσωπικότητας”, το οποίο διέπουν ειδικές διατάξεις σχετικά με την ταφή κ.τ.λ. και όχι οι γενικές διατάξεις που ισχύουν για την προστασία των ζώντων. Αυτό δεν σημαίνει ότι επιτρέπεται άνευ ετέρου η ελεύθερη λήψη και αναμετάδοση φωτογραφιών νεκρών. Η νομοθεσία διαφέρει από χώρα σε χώρα, παντού όμως υπάρχουν διατάξεις που απαγορεύουν την προσβολή της μνήμης νεκρού. Σε οριακές περιπτώσεις, η αναμετάδοση φωτογραφιών νεκρών μπορεί να οδηγήσουν σε δικαστικές ενέργειες εις βάρος των προσώπων που αναμεταδίδουν το συγκεκριμένο υλικό. Αντίστοιχα, οι κανόνες της δημοσιογραφικής δεοντολογίας μπορεί να επιβάλλουν πρόσθετες και πιο συγκεκριμένες απαγορεύσεις σε φωτορεπόρτερς και δημοσιογράφους. Ωστόσο, η αναπαραγωγή φωτογραφιών νεκρών σωμάτων μπορεί να αποτελεί ένα αδιάσπαστο αντικείμενο που συνδέεται με την πληρότητα της δημοσιογραφικής κάλυψης και ειδικοί λόγοι να επιτρέπουν σχετικά δημοσιεύματα. Σε τέτοιες περιπτώσεις, θα κατισχύει η ελευθερία της λήψης και μετάδοσης πληροφοριών όπως προβλέπεται από το άρθρο 10 της ΕΣΔΑ. Θα είναι όμως ένα ζήτημα στάθμισης. 

Το δικαίωμα ενημέρωσης των πολιτών

Η κοινή γνώμη, τοπική και διεθνής αναπτύσσει ένα αυξημένο έννομο συμφέρον για την πλήρη ενημέρωσή της σε σχέση με το προσφυγικό και μεταναστευτικό ζήτημα. Το δικαίωμα αυτό του κοινού όμως, δεν ικανοποιείται με την αναπαραγωγή παραπλανητικών πληροφοριών και κατασκευασμένων ιστοριών (“hoaxes”), οι οποίες εντείνουν τα ήδη βεβαρημένα συναισθήματα που σχετίζονται με το προσφυγικό πρόβλημα. Δυστυχώς σε περιόδους κρίσεως, η συνωμοσιολογία, όπως και η προπαγάνδα, βρίσκουν εύφορο έδαφος. Εδώ ο ρόλος της δημοσιογραφικής δεοντολογίας και της αυτορρύθμισης των ίδιων των δημοσιογραφικών ενώσεων είναι πιο αυξημένος. Ο ρόλος του νόμου περιορίζεται σε ακραίες περιπτώσεις (“διασπορά ψευδών ειδήσεων που προκαλούν πανικό στο κοινό”).  Οι κώδικες δεοντολογίας και τα εποπτικά όργανα είναι αυτά που πρέπει να επαγρυπνούν, ώστε να αποφεύγονται υπερβολές και καταχρήσεις της ελευθερίας του λόγου και της ενημέρωσης. 

Οι μη κυβερνητικές οργανώσεις

Σύμφωνα με την νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, οι μη κυβερνητικές οργανώσεις έχουν ένα αυξημένο δικαίωμα πρόσβασης στην πληροφόρηση που προσιδιάζει σε αυτό των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Οι διεθνείς οργανώσεις έχουν μάλιστα υπεύθυνους τύπου και αναπτύσσουν έντονη επικοινωνιακή δραστηριότητα που προσιδιάζει με τα πρακτορεία τύπου. Είναι εντελώς διαφορετικό λοιπόν να μεταδίδεται μια σκληρή εικόνα μέσα από την επικοινωνιακή πλαισίωση στην οποία την υποβάλλει μια επαγγελματική μη κυβερνητική οργάνωση και είναι διαφορετική η ωμή αναπαραγωγή από τους απλούς χρήστες του Διαδικτύου. Σκοπός των διεθνών οργανώσεων είναι η άσκηση πολιτικής πίεσης προς τις κυβερνήσεις για την εξεύρεση λύσεων για τα προσφυγικά προβλήματα και για τον σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Παράλληλα, σκοπός τους είναι η ανάπτυξη επίγνωσης (raising of awareness) στο γενικό κοινό, ώστε αυτό να ευαισθητοποιείται και να διαμορφώσει μια κουλτούρα αξίωσης λογοδοσίας των πολιτικών προσώπων και των δημόσιων αρχών. Αυτά τα χαρακτηριστικά όμως διαφοροποιούν τους στόχους των ΜΚΟ σε σχέση με την αποστολή των μέσων μαζικής ενημέρωσης: οι αρχές της δημοσιογραφικής δεοντολογίας ενδεχομένως να διέπουν τους δημοσιογράφους ή συμβούλους επικοινωνίας που εργάζονται σε μια ΜΚΟ, δεν μπορούν όμως να εφαρμόζονται αυτούσιοι στην ίδια την ΜΚΟ. Οι ΜΚΟ δεν θα έχουν πιθανώς υποχρέωση, για παράδειγμα, να αναζητήσουν και να παραθέσουν την “αντίθετη άποψη”, όπως οφείλουν να πράττουν οι δημοσιογράφοι. Διότι οι ΜΚΟ συνήθως θα είναι οι ίδιες φορείς συγκεκριμένων θέσεων και προτάσεων, άρα οιονεί “παίκτες” που συνεπικουρούν τις δημόσιες αρχές στην υποδοχή των προσφύγων. 

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης

 Οι μεμονωμένοι χρήστες, ιδίως όταν δεν φέρουν την ιδιότητα του μέλους μιας ένωσης συντακτών, θα είναι κατά τεκμήριο οι πιο ανεξέλεγκτοι φορείς της ελευθερίας της έκφρασης: τα “καθήκοντα και οι ευθύνες” τους δεν εξειδικεύονται από κώδικες δεοντολογίας, αλλά ταυτίζονται κατά τεκμήριο με τις γενικές διατάξεις και τις υποχρεώσεις κάθε πολίτη. 

Οι μεμονωμένοι ακτιβιστές ή εθελοντές των ΜΚΟ και οι ανεξάρτητοι δημοσιογράφοι χρησιμοποιούν επίσης τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να διαδώσουν πληροφορίες σχετικά με το μεταναστευτικό και το προσφυγικό φαινόμενο. Είναι βέβαια εντελώς διαφοροποιημένη η ένταση που ένας μεμονωμένος πολίτης μπορεί να ευαισθητοποιήσει την κοινή γνώμη, σε σύγκριση με το αντίστοιχο έννομο συμφέρον μιας διεθνούς ΜΚΟ. Έτσι, ενώ η αναπαραγωγή φωτογραφιών νεκρών μπορεί για λόγους ελευθερίας της έκφρασης να είναι ανεκτή από μια διεθνή οργάνωση, η αντίστοιχη μετάδοση από μεμονωμένους χρήστες θα κριθεί με εντελώς διαφορετικά κριτήρια.

Το μέλλον 

Ποτέ δεν γνωρίζει κανείς που και ποιος θα είναι αύριο ο πρόσφυγας που βλέπουμε σε μια ειδησεογραφική κάλυψη. Από την άλλη πλευρά, η πληροφορία είναι ένα αγαθό που πολύ δύσκολα ρυθμίζεται και υπακούει σε κανόνες νομικούς, δεοντολογικούς ή άλλους. Η ιδιωτικότητα και η προστασία της προσωπικής ζωής σε περιόδους κρίσης είναι ένα εξαιρετικά ευαίσθητο δικαίωμα επίσης που μπορεί να παραβιαστεί ακόμη και χωρίς να υπάρχει κακοποιητική πρόθεση. Ο δημοσιογράφος που καλύπτει το προσφυγικό και μεταναστευτικό φαινόμενο πρέπει πάντοτε να έχει κατά νου ότι το αντικείμενο του ρεπορτάζ είναι υποκείμενο: άνθρωποι που διεκδικούν την ζωή τους και αύριο. Αυτή η αναζήτηση ενός καλύτερου μέλλοντος είναι που πρέπει να αποτελεί κυρίαρχο γνώμονα στις επιλογές που θα πρέπει αναγκαστικά να γίνουν κατά την κάλυψη ενός τόσο εκτεταμένου διεθνούς φαινομένου που καταγράφει ιστορικά δεδομένα στην ευρύτερη περιοχή μας. 


[Συντομευμένη εκδοχή του άρθρου δημοσιεύθηκε στο περιοδικό "Δημοσιογραφία - Columbia Journalism Review"]

Παρασκευή, Μαΐου 13, 2016

Αλλάζει πάλι η νομολογία για τα ιστολόγια (blogs)

Από το 2009 που εκδόθηκε η πρώτη απόφαση -εκπροσωπούσα τον blogger στο Πρωτοδικείο Πειραιά- με την οποία αναγνωρίζεται ότι στα ιστολόγια δεν εφαρμόζονται οι διατάξεις για τις υπέρογκες αποζημιώσεις των παραδοσιακών μέσων ενημέρωσης, τα Δικαστήρια έχουν μεταβάλλει την θέση τους επ' αυτού του θέματος αναρίθμητες φορές. Η πρακτική ήταν ότι δεν εφαρμόζεται η ειδική διαδικασία του -πρώην- άρθρου 681Δ ΚΠολΔ (δημοσιεύματα και ραδιοτηλεοπτικές εκπομπές) και έβγαινε μια προδικαστική απόφαση με την οποία παραπεμπόταν η υπόθεση στην τακτική διαδικασία. Σε μια τέτοια υπόθεση μου, αφού κατόπιν παραπεμπτικής απόφασης προσδιόρισα την υπόθεση στην τακτική διαδικασία, η οριστική απόφαση του Πρωτοδικείου Θεσσαλονίκης έλεγε ότι πάντως "δογματικά ορθότερη" ήταν η ... αρχική κατάθεση της αγωγής στην ειδική διαδικασία του 681Δ - και εξέδωσε την απόφαση με βάση την τακτική διαδικασία. Ευχαριστώ κυρίες και κύριοι δικαστές, ας μπορούσατε να το εξηγήσετε όλο αυτό και στον πολίτη που πλήρωσε δύο δίκες για να του πείτε ότι ο δικηγόρος του είχε εξ αρχής δίκιο.

Στο Πολυμελές Πρωτοδικείο Αθηνών φαινόταν ότι ακολουθείται σταθερά η άποψη ότι στα ιστολόγια εφαρμόζεται αναλογικά η νομοθεσία περί τύπου κι επομένως και η διαδικασία του άρθρου 681Δ. Σε απόφαση που χειρίστηκα πρόσφατα και υπερασπίστηκα τον blogger, το Πρωτοδικείο Αθηνών στην απόφαση 967/2015 δεν ασχολήθηκε καν με τις ενστάσεις μου επί της διαδικασίας και έκρινε κατευθείαν οτι οι περί τύπου διατάξεις "εφαρμόζονται αναλόγως και επί προσβολών της προσωπικότητας οι οποίες συντελούνται στο διαδίκτυο (internet), μέσω ηλεκτρονικών ιστοσελίδων ή άλλων ιστοτόπων (όπως blogs) που λειτουργούν ως διεθές μέσο διακίνησης πληροφοριών, δεδομένου ότι για τις προσβολές αυτές δεν υπάρχει ειδιαίτερο θεσμικό πλαίσιο και η αντιμετώπισή τους δεν μπορεί να γίνει παρά μόνο με την αναλογική εφαρμογή της ήδη υπάρχουσας νομοθεσίας για τις προσβολές της προσωπικότητας μέσω του εντύπου (εφημερίδες, περιοδικά) ή του ηλεκτρονικού (τηλεόραση, ραδιόφωνο) τύπου, αφού και η διαδικτυακή πληροφόρηση δεν διαφέρει ως προς τα ουσιώδη στοιχεία της από εκείνη που παρέχεται από τον ηλεκτρονικό τύπο, ιδίως δε ως προς τα ιδιαίτερα εκείνα χαρακτηριστικά που οδήγησαν το νομοθέτη στην καθιέρωση της ειδικής διαδικασίας για την εκδίκαση τωνδιαφορών που ανακύπτουν από την λειτουργία του, ήτοι την εμβέλεια της δράσης του, που μάλιστα στο διαδίκτυο είναι παγκόσμια και συνακόλουθα του αριθμού των αποδεκτών όσων δια αυτού διαδίδονται, που μεγεθύνει την προσβολή εκίνο που θίγεται από την διάδοση συκοφαντικών, δυσφημιστικών ή εξυβριστικών ισχυρισμών (ΕφΑθ 3071/2014, Νόμος, ΕφΔωδ 220/2013 Νόμος). 

Αυτό φαίνεται να αλλάζει ως προσέγγιση με την απόφαση 3799/2015 του Πολυμελούς Πρωτοδικείου Αθηνών (ΔΙΜΕΕ τ.1/2016, σελ. 77). Ξαφνικά, το δικαστήριο εγκαταλείπει την ανωτέρω ανάλυσή του περί αναλογικής εφαρμογής και, εντός του ίδιου έτους, φτάνει στο άλλο άκρο αναγνωρίζοντας ότι η αναλογική εφαρμογή προϋποθέτει κενό δικαίου, τέτοιο όμως κενό δεν υπάρχει στο Διαδίκτυο, αφού ο θιγόμενος μπορεί να προστατευθεί και με τις γενικές διατάξεις (57, 932 ΑΚ) και δεν χρειάζεται η προσφυγή του στην αναλογική εφαρμογή των διατάξεων περί Τύπου. Και γενικά η απόφαση έχει μια πολύ ωραία ανάλυση και παραπέμπει τόσο στην 4980/2009 του Πειραιά, όσο και στις 2228/2011 και 2552/2010 της Θεσσαλονίκης, σε υποθέσεις που επίσης είχα χειριστεί δικηγορικά (και για κάποιον άγνωστο λόγο, όταν τις επικαλούμαι ο ίδιος δεν γίνονται δεκτές δικαστικά, όταν τις επικαλούνται άλλοι, γίνονται). 

Τώρα βέβαια έχουμε δύο νέα δεδομένα, στα οποία δεν ξέρουμε πώς ακριβώς θα αντιδράσουν τα δικαστήριά μας. Το πρώτο είναι ότι καταργήθηκε το άρθρο 681Δ και, με τον νέο Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας υπάρχει ένα κεφάλαιο στις Ειδικές Διαδικασίες που έχει τίτλο "Περιουσιακές διαφορές", στις οποίες υπάγονται και "οι διαφορές από δημοσιεύματα ή ραδιοτηλεοπτικές εκπομπές".  Στο νέο άρθρο 614 παρ. 7 αναφέρεται ότι αυτές είναι οι κάθε φύσεως διαφορές που αφορούν αποζημιώσεις κάθε μορφής ζημίας ή ηθικής βλάβης που προκαλήθηκε δια του τύπου ή με ρ/τ εκπομπές ή "μέσω διαδικτύου και γενικά κάθε άλλο σύγχρονο μέσο διάδοσης πληροφοριών και ειδήσεων, όπως και οι συναφείς προς αυτές αξιώσεις προστασίας της προσωπικότητας των προσβληθέντων". Άρα εδώ έχουμε ένα hint ότι πια ρητώς αναφέρεται το Διαδίκτυο ως πηγή πρόκλησης της ηθικής βλάβης. Έλα όμως που στον Ν.1178 περί αστικής ευθύνης του Τύπου καταργήθηκαν οι διατάξεις περί "τυποκτόνου" νόμου με τις υπέρογκες αποζημιώσεις, οπότε το μόνο που έμεινε ουσιαστικά και η αντικειμενική ευθύνη του ιδιοκτήτή του μμε, οπότε απομακρυνόμαστε από την αναλογική εφαρμογή. Οπότε είναι πολύ πιθανό ως προς το δικονομικό σκέλος για τα ιστολόγια να εφαρμόζεται πλέον η ειδική διαδικασία των "Περιουσιακών διαφορών", αλλά ως προς το ουσιαστικό σκέλος να μην εφαρμόζεται αναλογικά η περί αστικής ευθύνης του Τύπου νομοθεσία, αφού πλέον οι αναλογίες μάλλον έχουν εκλείψει με την κατάργηση των υψηλών αποζημιώσεων. Μένει να δούμε πώς θα κρίνει ο Άρειος Πάγος το ζήτημα της αντικειμενικής ή μη ευθύνης του διαχειριστή ιστοσελίδα για σχόλια τρίτων, θέμα με το οποίο πρόσφατα ασχολήθηκε και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο εκδίδοντας ήδη δύο οριακά αντιφατικές αποφάσεις. 


Δευτέρα, Μαΐου 09, 2016

Στη δημοσιότητα το "πόρισμα Αλαμουντίν" για τα Γλυπτά

Σε χθεσινό δημοσίευμα του Guardian που αναφέρει ότι η Ελλάδα θα προσφύγει στη διεθνή δικαιοσύνη για τα Γλυπτά του Παρθενώνα, δίνεται στη δημοσιότητα το "πόρισμα" που συνέταξε το δικηγορικό γραφείο που είχε προσφερθεί να γνωμοδοτήσει για τις δυνατότητες νομικής διεκδίκησης των γλυπτών. Πρόκειται για το έγγραφο που δόθηκε πέρσι στο Υπουργείο Πολιτισμού (ημερομηνία υπογραφής: 31.7.2015) κι από τότε έμεινε σε ένα συρτάρι, συνοδευόμενο από μια ανεξήγητα περιφρονητική στάση εκ μέρους της διοίκησης. 

Συμπτωματικά χθες στο Βηmagazino, σε άρθρο με τίτλο "Ποιός θυμάται τα γλυπτά του Παρθενώνα" υπογράμμισα τη σημασία της προσφυγής του Συλλόγου των Αθηναίων για το θέμα αυτό, στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, με νομική βάση που προσιδιάζει προς τα αναφερόμενα στο "πόρισμα Ρομπερτσον - Πάλμερ - Κλούνεϊ", με την διαφορά ότι η προσφυγή του Συλλόγου είναι ατομική κι όχι διακρατική προσφυγή (Ελλάδα κατά Η.Β.) όπως συμβουλεύει το πόρισμα. Σημειωτέον ότι κατά την σύνταξη της προσφυγής, ως πληρεξούσιος δικηγόρος του Συλλόγου, δεν είχα λάβει γνώση του περιεχομένου του, καταχρηστικά αναφερόμενου ως "πορίσματος Αλαμουντίν", πέρα από κάποιες έμμεσες αναφορές στον τύπο.

Το "πόρισμα" αυτό, για το οποίο κάποιος ανώνυμος εφοπλιστής φέρεται ότι πλήρωσε αμοιβή 200.000 ευρώ, είναι αναρτημένο εδώ σε μορφή scribd.

Όπως και στην προσφυγή του Συλλόγου των Αθηναίων, έτσι και η γνωμοδότηση του βρετανικού δικηγορικού γραφείου αναφέρει ότι η διακράτηση των Γλυπτών στο Ηνωμένο Βασίλειο παραβιάζει το δικαίωμα του Ελληνικού λαού να απολαύσει τα πολιτισμικά αγαθά που συνιστούν περιουσία του, τόσο κατά το άρθρο 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ όσο και κατά το άρθρο 8 (σεβασμός ιδιωτικής ζωής, όπως η έννοια αυτή έχει εξελιχθεί μέσα από την νομολογία του δικαστηρίου του Στρασβούργου). 

Όπως και στην προσφυγή του Συλλόγου των Αθηναίων, έτσι και στην βρετανική γνωμοδότηση, υποστηρίζεται ότι δεν υπάρχουν εσωτερικά ένδικα μέσα στο Η.Β. για να εξαντληθούν ώστε να είναι παραδεκτή η απευθείας προσφυγή στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Το πόρισμα προτείνει δύο δικαστικές οδούς: Ελλάδα κατά Η.Β. στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ή UNESCO με αίτημα για γνωμοδότηση στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης. Το πόρισμα υπογραμμίζει οτι πιθανή κήρυξη της προσφυγής ως απαράδεκτης δεν κλείνει την υπόθεση, καθώς δεν περιλαμβάνει κρίση επί της ουσίας της διαφοράς. Τόσο στο πόρισμα, όσο και στην προσφυγή του Συλλόγου των Αθηναίων φωτίζεται ως κρίσιμο περιστατικό η άρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου να προσέλθει στην διαδικασία της διαμεσολάβησης της UNESCO.




Καταδίκη για εξύβριση στο Instagram

“Fuck you rapist bastard”, έγραψε κάποιος ως σχόλιο στο Instagram κάτω από τη φωτογραφία ενός γνωστού μπλόγκερ της Ισλανδίας, την ημέρα πο...