Μια σημαντική σχολική μεταρρύθμιση που συντελέστηκε όχι βέβαια χάρη στην πρωτοβουλία του Υπουργείου Παιδείας αλλά επειδή γονείς και μαθητές προσέφυγαν τα προηγούμενα χρόνια, ξανά και ξανά, από το 2017 ενώ το 2025 στο Συμβούλιο της Επικρατείας ξεκινά με το νέο σχολικό έτος.
Έχοντας εκπροσωπήσει ως πληρεξούσιος δικηγόρος τις προσφεύγουσες οικογένειες όλα αυτά τα χρόνια, με ιδιαίτερη συγκίνηση βλέπω την συμμόρφωση της Πολιτείας με την έκδοση πέρσι του προγράμματος σπουδών για όλα τα σχολικά έτη και προχτές την Υπουργική Απόφαση της 13.8.2026 που ορίζει την κατανομή των μαθητών για την παρακολούθηση του μαθήματος ηθικής όταν οι υπόλοιποι μαθητές θα διδάσκονται τα θρησκευτικά.
Το Συμβούλιο της Επικρατείας ήδη από τις πρώτες σχετικές αποφάσεις του 2019 είχε ορίσει ότι το ισότιμο μάθημα θα διδάσκεται εφόσον, κατά την εκτίμηση της Πολιτείας, υπάρχει επαρκής αριθμός μαθητών για να το παρακολουθήσει. Η Υπουργός με αυτή την απόφαση ορίζει τον επαρκή αριθμό μαθητών στους δέκα (10) ανά τάξη.
Επομένως εάν σε μια τάξη 10 μαθήτριες / μαθητές απαλλαγούν νόμιμα από τα θρησκευτικά (με απλή αίτηση που υποβάλλεται από γονείς αρχές Σεπτεμβρίου), θα διδάσκονται σε άλλη αίθουσα ηθική την ώρα που οι μη απαλλαγέντες θα κάνουν θρησκευτικά.
Αυτό δεν είναι και τόσο πρωτοφανές, καθώς τέτοιοι διαχωρισμοί γίνονται και στα σχολεία που διδάσκονται διαφορετικές ξένες γλώσσες και οι μαθητές μπορούν να επιλέξουν εάν θα διδαχθούν ως δεύτερη ξένη γλώσσα τα γαλλικά ή τα γερμανικά, οπότε ειδικά κατά τις συγκεκριμένες ώρες διδασκαλίας τα τμήματα διαχωρίζονται ανάλογα με τις γλώσσες.
Το πρόβλημα με την συγκεκριμένη υπουργική απόφαση είναι ότι ορίζει την ίδρυση διακριτού τμήματος εάν σε μια τάξη συγκεντρωθεί επαρκής αριθμός απαλλαγέντων από τα θρησκευτικά. Δηλαδή αν στην Β’ Λυκείου οι μαθητές που παίρνουν απαλλαγή σε ένα μεγάλο σχολείο είναι 20, τότε θα πρέπει αυτοί να αποτελέσουν μαζί ένα τμήμα ώστε να διδάσκονται εκεί όλα τα μαθήματα κι όχι μόνο την ηθική φιλοσοφία.
Ενώ ακούγεται πρακτικό για να επιλυθεί ένα ζήτημα ωρολογίου προγράμματος, αυτό κατ’ αποτέλεσμα δημιουργεί σχολικό τμήμα απαλλαγεντων από τα ομολογιακά και ορθόδοξα θρησκευτικά. Ενα τμήμα «αλλόθρησκων, αλλόδοξων, αγνωστικιστών και άθρησκων» μαθητών, όπως χαρακτηριστικά ορίζει η νομοθεσία τις προϋποθέσεις για απαλλαγή. Το αποτέλεσμα δηλαδή αυτό είναι τελικά ο διαχωρισμός των μαθητών με κριτήριο την συνείδησή τους όχι μόνο για τα θρησκευτικά αλλά και για όλα τα μαθήματα.
Τέτοιοι διαχωρισμοί μαθητών με βάση μόνιμες ιδιότητες δεν επιτρέπονται όμως με βάση το Ευρωπαϊκό δίκαιο. Η Ελλάδα έχει καταδικαστεί τρεις (3) φορές από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για την δημιουργία «σχολείου - γκέτο» για Ρομά μαθητές. Ενώ τότε είχε φανεί πολύ καλή ιδέα για την Υπουργό Παιδείας η δημιουργία ειδικού σχολείου για τους Ρομά, το αποτέλεσμα ήταν η επιβολή αθέμιτης διάκρισης λόγω φυλετικής και εθνοτικής καταγωγής!
Πρώτον, υπάρχει το ζήτημα της αρνητικής θρησκευτικής ελευθερίας και της αποκάλυψης πεποιθήσεων. Στην Papageorgiou and Others κατά Ελλάδας (όπου εκπροσώπησα ως πληρεξούσιος δικηγόρος τους προσφεύγοντες), το ΕΔΔΑ έχει ήδη κρίνει, στο ειδικό ελληνικό πλαίσιο της απαλλαγής από τα Θρησκευτικά, ότι το άτομο έχει δικαίωμα να μη βρίσκεται σε κατάσταση στην οποία υποχρεώνεται να αποκαλύπτει άμεσα ή έμμεσα τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις. Το Δικαστήριο επισήμανε επίσης τον κίνδυνο στιγματισμού των απαλλασσόμενων μαθητών.
Η νέα ρύθμιση μπορεί να εντείνει ακριβώς αυτό το πρόβλημα. Η ένταξη ενός μαθητή σε ένα αναγνωρίσιμο «τμήμα Ηθικής» μπορεί να καθιστά διαρκώς ορατή στο σχολικό περιβάλλον την ιδιότητά του ως απαλλασσομένου. Δεν απαιτείται να αποκαλύπτεται αν είναι μουσουλμάνος, καθολικός, άθεος ή αγνωστικιστής. Αρκεί να γίνεται αντιληπτό ότι ανήκει στην κατηγορία των μαθητών που δεν παρακολουθούν την ορθόδοξη θρησκευτική εκπαίδευση.
Δεύτερον, προκύπτει ζήτημα σχολικού διαχωρισμού (segregation). Η Ελλάδα έχει ήδη καταδικαστεί επανειλημμένα από το ΕΔΔΑ για εκπαιδευτικό διαχωρισμό παιδιών Ρομά στις Sampanis and Others κατά Ελλάδας (2008), Sampani and Others κατά Ελλάδας (2012) και Lavida and Others κατά Ελλάδας (2013). Ιδιαίτερη σημασία έχει και η απόφαση της Μεγάλης Σύνθεσης Oršuš and Others v. Croatia (2010), επειδή αφορούσε τη συγκρότηση χωριστών τάξεων μέσα στο εκπαιδευτικό σύστημα.
Οι υποθέσεις των Ρομά προφανώς δεν ταυτίζονται με τη συγκεκριμένη περίπτωση, αλλά αποτελούν περιπτώσεις δημιουργίας σχολείων γκέτο με ένταξη μαθητών σε αυτά λόγω απαγορευμένης διάκρισης. Η σημασία τους βρίσκεται στη γενικότερη αρχή: όταν η εκπαιδευτική διοίκηση διαχωρίζει μαθητές βάσει προστατευόμενου χαρακτηριστικού, εξετάζεται το αντικειμενικό αποτέλεσμα της ρύθμισης και αν ο διαχωρισμός διαθέτει αντικειμενική και εύλογη δικαιολόγηση. Δεν αρκεί απλώς η απουσία πρόθεσης διάκρισης.
Εδώ βρίσκεται ίσως το δυσκολότερο ερώτημα για τη Διοίκηση:
Γιατί η απαλλαγή από τα Θρησκευτικά πρέπει να καθορίζει με ποιους συμμαθητές θα συνεκπαιδεύεται το παιδί στα Μαθηματικά, στη Φυσική, στην Ιστορία, στη Γλώσσα κ.λπ.;
Υπάρχει προφανής οργανωτική ανάγκη να χωριστούν προσωρινά οι μαθητές κατά την ώρα κατά την οποία άλλοι παρακολουθούν Θρησκευτικά και άλλοι Ηθική. Δεν είναι όμως εξίσου προφανές γιατί ο διαχωρισμός πρέπει να μετατρέπεται σε μόνιμη σύνθεση τμήματος για ολόκληρο το σχολικό πρόγραμμα.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό από την άποψη της αναλογικότητας, διότι υπάρχει εμφανώς λιγότερο περιοριστικό μέσο: οι μαθητές μπορούν να ανήκουν σε κανονικά μικτά τμήματα και να ανασυντάσσονται σε δύο ομάδες αποκλειστικά κατά τις ώρες Θρησκευτικών/Ηθικής.
Επομένως, η δημιουργία ολόκληρων «τμημάτων ηθικής» προσκρούει συνδυαστικά στα άρθρα 9 και 14 ΕΣΔΑ, στο άρθρο 2 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου, στα άρθρα 4, 13 και 25 §1 Συντάγματος, καθώς και —με διαφορετική νομική θεμελίωση— στα άρθρα 5 και 9 GDPR, εφόσον η κατανομή σε τμήματα συνεπάγεται επεξεργασία ή έμμεση αποκάλυψη δεδομένων σχετικά με θρησκευτικές ή φιλοσοφικές πεποιθήσεις.
Η ισχυρότερη νομολογιακή σύνθεση φαίνεται να είναι Papageorgiou + Lavida/Oršuš: η πρώτη αφορά ειδικά την προστασία της θρησκευτικής συνείδησης και της μη αποκάλυψής της στο ελληνικό σχολείο, ενώ οι δεύτερες παρέχουν το πλαίσιο ελέγχου της δημιουργίας χωριστών εκπαιδευτικών ομάδων βάσει προστατευόμενου χαρακτηριστικού.
Τέλος, υπάρχει αυτοτελές ζήτημα τυπικής νομιμότητας. Η 108070/Δ2 φαίνεται να θεσπίζει γενικούς και απρόσωπους κανόνες για τις προϋποθέσεις συγκρότησης σχολικών τμημάτων και επομένως εμφανίζει έντονα χαρακτηριστικά κανονιστικής διοικητικής πράξης. Μέχρι τον έλεγχο που κάναμε δεν είχε εντοπιστεί δημοσίευσή της σε ΦΕΚ. Εφόσον επιβεβαιωθεί ότι δεν δημοσιεύθηκε και ότι οι συγκεκριμένοι κανόνες δεν απορρέουν ήδη από άλλη δημοσιευμένη κανονιστική πράξη, ανακύπτει χωριστό και ενδεχομένως θεμελιώδες ζήτημα ανυποστάτου/μη έναρξης ισχύος λόγω μη δημοσίευσης στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. Παλαιότερα στο ΣτΕ είχαμε κερδίσει την ακύρωση μιας τέτοιας απόφασης για την απαλλαγή από τα θρησκευτικά επειδή δεν είχε δημοσιευθεί στο ΦΕΚ. Την υπέγραφε μάλιστα η ίδια υπουργός Παιδείας, τότε υφυπουργός.
Άρα υπάρχουν ουσιαστικά τρεις αυτοτελείς άξονες ελέγχου: (α) μη δημοσίευση κανονιστικής πράξης σε ΦΕΚ, (β) θρησκευτική ελευθερία και έμμεση αποκάλυψη πεποιθήσεων, και (γ) διακριτική μεταχείριση/σχολικός διαχωρισμός με κριτήριο συνδεόμενο με τη θρησκευτική ή φιλοσοφική συνείδηση.
Αναμένουμε από το Υπουργείο Παιδείας να διορθώσει από μόνο του αυτά τα λάθη πριν την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς. Διαφορετικά, υπάρχει πάντοτε το Συμβούλιο της Επικρατείας που αναμένει να ελέγξει την πλήρη συμμόρφωση με το ισχύον δίκαιο.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου