Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Η ευθύνη του καλλιτέχνη στον δημόσιο λόγο

Οι καλλιτέχνες απολαμβάνουν μιας ευρύτατης ελευθερίας της έκφρασης, καθώς γίνεται αποδεκτό ότι μέσα από την τέχνη μπορεί να μιλήσει κανείς για ανομολόγητα, βλάσφημα, αποκλίνοντα, αντιδημοφιλή θέματα. Η αφήγηση στην καλλιτεχνική έκφραση ακολουθεί μόνον τους κανόνες της αισθητικής - ή τουλάχιστον με αυτούς τους κανόνες θα πρέπει να προσεγγίζεται από το κοινό, που καλείται να απολαύσει ένα έργο. Η μυθοπλασία, η μεταφορά, η δημιουργία "χαρακτήρων", αλλά και η ειρωνία, η σάτιρα, το αποδομητικό σχόλιο αποτελούν θεμελιώδη φίλτρα που χρησιμοποιούν οι καλλιτέχνες για να μεταπλάσουν την πραγματικότητα, τις ιδέες και τα οράματά τους σε πνευματικό δημιούργημα.

Αναγνωρίζεται έτσι ότι όσα λέγονται σε ένα καλλιτεχνικό έργο δεν μπορούν να εκλαμβάνονται ως κυριολεκτικά. Ένα "βλάσφημο" έργο λ.χ. δεν μπορεί να εμπίπτει στις διατάξεις περί βλασφημίας, γιατι ο καλλιτέχνης εξ ορισμού χρησιμοποιεί μια μετα-γλώσσα ανοιχτή σε πάμπολλες ερμηνείες. Ένα "σεξιστικό" έργο μπορεί να χρησιμοποιεί μια απαράδεκτη γλώσσα ακριβώς για να καταδικάσει τις στερεοτυπικές συμπεριφορές σε μια κοινωνία. Ένα "αντεθνικό" έργο μπορεί να επιδιώκει τον αναστοχασμό στο θέμα των πάσης φύσεως πατριωτικών μύθων. Οι καλλιτέχνες μπορούν να χρησιμοποιούν μια γλώσσα που προσβάλλει, που σοκάρει, που δεν είναι ανεκτή σε έναν καθημερινό δημόσιο λόγο.

Όταν όμως, έξω από το πλαίσιο της τέχνης τους, οι καλλιτέχνες εμφανίζονται ως διανοητές και τοποθετούνται δημόσια για γενικότερα θέματα, θα κριθούν όπως κάθε πολίτης που έχει την - ευρύτερη ή στενότερη - επιρροή στο δημόσιο λόγο. Ο δημόσιος λόγος εκτός από ατομικό δικαίωμα είναι και μια μορφή ενάσκησης εξουσίας (βλ. εδώ). Οποιοσδήποτε μιλάει δημόσια, έχει το καθήκον να ασκεί αυτή την εξουσία μέσα στο πλαίσιο της ευθύνης που καθένας έχει απέναντι στην κοινωνία στην οποία απευθύνεται και της οποίας είνα μέλος. Είναι αυτονόητο επίσης ότι οποιοσδήποτε εκτίθεται, καθίσταται αντικείμενο δημόσιας κριτικής. Όπως αυτονόητο είναι ότι πάντοτε θα γίνουν και λάθη απέναντι στα οποία πρέπει να είμαστε όλοι επιεικείς, αλλά θέλουμε να ακούσουμε κάποτε κι ένα mea culpa. Δεν κάνει κακό, ίσα - ίσα, είναι η πιο έντιμη πράξη που μπορεί να ακολουθήσει ένα σφάλμα.

Δεν βρίσκω το λόγο για τον οποίο θα πρέπει να αναγνωρίσουμε άλλης μιας μορφής "ασυλία" στους καλλιτέχνες, όταν αυτοί, χωρίς πια τα εργαλεία που τους παρέχει η τέχνη τους, κάνουν άστοχες, προσβλητικές ή και επικίνδυνες δηλώσεις. Η λογική του "τρελού του χωριού" που μπορεί να λέει ότι θέλει και οι υπόλοιποι απλώς να τον αγνοούν ή να του χτυπούν την πλάτη με κατανόηση στο πρόβλημά του δεν νομίζω ότι τιμά τους πνευματικούς ανθρώπους που βγαίνοντας από το καλλιτεχνικό τους εργαστήριο αποφασίζουν να μιλήσουν με τους κανόνες της διαλεκτικής του δημόσιου λόγου. Οι "ασυλίες" περισσεύουν πια, κάποτε πρέπει να μιλήσουμε και για δημόσια λογοδοσία, για ανάληψη ευθύνης και για δηλώσεις συγγνώμης. Το να συντηρήσουμε τη μεταμοντέρνα λογική ότι κάποιος "κάνει τέχνη" σε οποιαδήποτε πράξη του στον δημόσιο βίο οδηγεί σε μια ατελέσφορη αναγνώριση άλλης μιας ελίτ, ενός ακόμη ιερατείου με τους δικούς του θεολόγους, τις δικές του γραφές, αλλά που διεκδικεί ως ποίμνιο το σύνολο της κοινής γνώμης που απλόχερα θα του προσφέρουν τα ορεξάτα μέσα ενημέρωσης.

Ούτε θεωρώ ότι πρέπει να μένουμε απαθείς όταν ένας τέτοιος άστοχος λόγος συντηρεί μια λογική "εύκολης" τοποθέτησης για σύνθετα ζητήματα, τα οποία αποτελούν αντικείμενο και ύλη επιστημονικών κλάδων, καθώς μια τέτοια ανεύθυνη ρητορική ενισχύει την αντίληψη ότι τα μεγάλα προβλήματα μπορούν να λυθούν με μαγικές λύσεις και την επιφοίτηση από εξωλογικές οντότητες, χωρίς να χρειαζόμαστε την ειδική επεξεργασία, την σοβαρή μελέτη, την επικοινωνιακή ψυχραιμία και την υπεύθυνη εξέτασή τους με τα εκλεπτυσμένα εργαλεία που απαιτεί ένα ευρύτερο ζήτημα κοινωνικής παθογένειας. Ο ανεύθυνος κι ασυνάρτητος καλλιτέχνης που χαϊδεύει την ελαφρότητα, το ναίφ και τον λαϊκισμό πρέπει να στιγματίζεται και ο λόγος του να απομονώνεται και να επισημαίνεται ως ανεπαρκής, αντιλειτουργικός και επιζήμιος.

Είναι κλασικός ο φόβος των "οπαδών" διαφόρων εν ζωή καλλιτεχνών, ότι αν τους γνωρίσουν από κοντά ή αν τους παρακολουθήσουν πέρα από το πλαίσιο της τέχνης τους, θα απογοητευθούν. Η καθημερινότητα του καλλιτέχνη είναι μια αποκαθήλωση για το κοινό του. Μια αποκαθήλωση για την οποία τελευταία φροντίζουν ορισμένοι καλλιτέχνες από μόνοι τους, συμπαρασύροντας τελικά όμως μάλλον και το ίδιο το έργο τους. Είναι μια περίπτωση πνευματικής αυτοκτονίας.





Σχόλια

Ο χρήστης Urfurslaag είπε…
Και όπως απέδειξαν οι Gilbert & George ο καλλιτέχνης είναι αναπόσπαστο κομμάτι του έργου του. Η κάθε κίνηση, η ίδια η ζωή του καλλιτέχνη είναι καλλιτεχνικό έργο. Έργα τέχνης δεν είναι μόνο κρεμασμένες κορνίζες σε μουσεία.
Ο χρήστης Νοσφεράτος είπε…
εξαιρετικά διαφωτιστική αναρτηση (στηΕλλάδα συμβαινει συνηθως το αντιθετο . Οι ''καλλιτεχναι συνηθως παραγουν κομφορμιστικά εργα και εχουν μια'' Μη κομφορμιστική ''συμπεριφορά και λόγο για την οποια πιστευουν οχι μόνο οτι εχουν ασυλια αλλά και οτι αυτή η ''μη κομφορμιτική ''συμπεριφορά ειναι πουτους κανει ..καλλιτεχνες και χοι το εργο . Το περιεργο ειναι οτι ..πιάνει )
Ο χρήστης e-Lawyer είπε…
Urfurs αυτή η ρομαντική κα μεταμοντέρνα προσέγγιση που καταργεί τα όρια τέχνης και προσωπικής ζωής είναι ξεπερασμένη. Στην τέχνη σου έχεις τον πλήρη έλεγχο, ή τουλάχιστον έτσι το παρουσιάζεις. Η ζωή είναι κάτι που δεν το έχεις επιλέξει και σε ξεπερνάει.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Παράνομη η αντιγραφή φωτογραφιών από ελεύθερης πρόσβασης προφίλ στο facebook

Yπάρχει διάχυτη η εντύπωση ότι αν κάποιος έχει λογαριασμό ελεύθερης πρόσβασης ("ανοιχτό προφίλ") σε ιστοσελίδα κοινωνικής δικτύωσης, ό,τι έχει αναρτήσει σε αυτήν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ελεύθερα. Η παρανόηση αυτή επικρατεί κυρίως σε μέσα ενημέρωσης που νομίζουν ότι μπορούν να χρησιμοποιούν ελεύθερα υλικό από προφίλ των χρηστών στο facebook, χωρίς να σέβονται ότι οι χρήστες δεν έχουν συγκατατεθεί στην εμπορική χρήση των δεδομένων τους από εφημερίδες ή την τηλεόραση. Μια πρόσφατη απόφαση του Εφετείου Αθηνών  (2016) στην οποία υπερασπίστηκα μια χρήστη του facebook επιβεβαίωσε ότι και από ελεύθερα προσβάσιμο λογαριασμό δεν επιτρέπεται χωρίς συγκατάθεση η αναπαραγωγή των προσωπικών δεδομένων (φωτογραφιών) και καταδίκασε την εφημερίδα να καταβάλει αποζημίωση στην θιγόμενη. Ανέφερε χαρακτηριστικά το Δικαστήριο:
“ Σε ό,τι αφορά, ειδικότερα τις φωτογραφίες που δημοσιεύθηκαν, είναι απαραίτητο να επισημανθεί ότι αυτές πραγματικά προέρχονταν από ιστοσελίδα στο διαδίκτυο, στην οποία η …

Χρήση φωτογραφιών από το facebook σε ΜΜΕ

Μια σημαντική απόφαση εκδόθηκε πρόσφατα από το Εφετείο Αθηνών και αφορά την χρήση φωτογραφιών που είχε αναρτήσει ένα πρόσωπο στο facebook και στη συνέχεια χρησιμοποιήθηκαν στον Τύπο και στην τηλεόραση. Με την απόφαση 5336/2015, το Εφετείο έκρινε ότι αυτό δεν επιτρέπεται χωρίς την συγκατάθεση του υποκειμένου και επίσης αποφάνθηκε ότι το facebook αποτελεί "αρχείο προσωπικών δεδομένων" στοιχείο που αποτελεί προϋπόθεση για να εφαρμοστεί επ' αυτού ο Ν.2472/1997 για την προστασία από την επεξεργασία προσωπικών δεδομένων. 
Οι επί του θέματος των φωτογραφιών αιτιολογικές σκέψεις του δικαστηρίου έχουν ως εξής:
"Με την προβολή των φωτογραφιών της ενάγουσας στην τηλεόραση, χωρίς τη συναίνεση ή την εκ των υστέρων έγκρισή της, προσεβλήθη το δικαίωμά της επί της ιδίας εικόνας. Το γεγονός ότι στις προβληθείσες φωτογραφίες της ήταν καλυμμένα τα χαρακτηριστικά του προσώπου της δεν αναιρεί την προσβολή, δεδομένου ότι, αφ' ενός μεν, εικόνα του ατόμου δεν είναι μόνο το πρόσωπό του, α…

Σκουρλέτης: αντίθετο σε δημόσια τάξη / χρηστά ήθη το επώνυμο τέκνου ζεύγους γυναικών

Κατόπιν κοινοβουλευτικής ερώτησης 12 βουλευτών του ΣΥΡΙΖΑ για την άρνηση του Ειδικού Ληξιαρχείου του Υπουργείου Εσωτερικών να καταχωρήσει ληξιαρχική πράξη γέννησης τέκνου που έλαβε το επώνυμο της συζύγου της μητέρας του (βλ. εδώ), απαντήσεις δόθηκαν από τον υπουργό Δικαιοσύνης και τον υπουργό Εσωτερικών. 
Ο (πρώην) υπουργός Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρώπινων Δικαιωμάτων κ. Παρασκευόπουλος αντί να απαντήσει τί συγκεκριμένο πρόκειται να πράξει σε επίπεδο νομοθεσίας για την ανεπιφύλακτη αναγνώριση των γονέων του παιδιού, όπως επιβάλλει η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού (η επιλογή του ονόματος τέκνου ήδη δίνεται από τον νόμο για το σύμφωνο συμβίωσης), αναφέρει στην απάντησή του -γενικά και αόριστα- ότι το υπουργείο του υλοποιεί δράσεις "Δικαιοσύνης φιλικές για τα παιδιά" και ότι αναμένεται η έναρξη εργασιών μιας νομοπαρασκευαστικής επιτροπής για θέματα οικογενειακού δικαίου. Περαιτέρω, για το γεγονός ότι το Ειδικό Ληξιαρχείο δεν εφαρμόζει το άρθρο 10 του νόμου…