Με ιδιαίτερη υπερηφάνεια διάβασα το τελικό κείμενο των δύο αποφάσεων 2417 και 2418/2025 που μόλις καθαρογράφησαν και αναρτήθηκαν στην πλατφόρμα του Συμβουλίου της Επικρατείας και καταδίκασαν το Υπουργείο Παιδείας για την παράλειψη οφειλόμενης νόμιμης ενέργειας σχετικά με την οργάνωση του μαθήματος ηθικής φιλοσοφίας στα σχολεία όλης της χώρας:
"[...] 12. Επειδή, οι δύο πρώτοι αιτούντες είναι γονείς της τρίτης αιτούσας, ασκούντες την κρινόμενη αίτηση ατομικώς και για λογαριασμό της ανήλικης κόρης τους (τρίτης αιτούσας) μαθήτριας της [...], γεγονός το οποίο δεν αμφισβητείται από την Διοίκηση. Με την κρινόμενη αίτηση προβάλλεται ότι: α) η κατά τα ανωτέρω υποχρέωση της Διοίκησης προς θέσπιση ισότιμου μαθήματος συναφούς περιεχομένου για τους μαθητές που απαλλάσσονται του μαθήματος των θρησκευτικών απορρέει από τα άρθρα 13 παρ. 1 και 16 του Συντάγματος καθώς και από το άρθρο 2 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της Ε.Σ.Δ.Α. σε συνδυασμό με το άρθρο 9 αυτής και β) η άσκηση της αρμοδιότητας προς ρύθμιση του ζητήματος είναι δεσμία και η παράλειψη θέσπισης εναλλακτικού μαθήματος μετά την πάροδο της ειδικής προθεσμίας που τάχθηκε ως εύλογη με τις προαναφερόμενες αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας είναι μη νόμιμη. Περαιτέρω, οι αιτούντες υποστηρίζουν ότι η διατήρηση σε ισχύ των ρυθμίσεων της 106646/ΓΔ4/2-9-2022 Κοινής Υπουργικής Απόφασης περί απασχόλησης των απαλλασσόμενων από το μάθημα των θρησκευτικών μαθητών με δραστηριότητα που επιλέγεται από τον Διευθυντή της οικείας σχολικής μονάδας κατόπιν συνεννόησης με τον Σύλλογο Διδασκόντων, έχει ήδη καταστεί σ υ ν τ α γ μ α τ ι κ ώ ς μ η α ν ε κ τ ή λ ό γ ω π α ρ ό δ ο υ τ ο υ ε ύ λ ογ ο υ χρόνου (με την λήξη του σχολικού έτους 2022-2023) μέχρι του οποίου έχει κριθεί από την Ολομέλεια του Δικαστηρίου με τις 1478 - 1480/2022 αποφάσεις της ότι είναι συνταγματικώς ανεκτή, ως μεταβατική, η κατά τα ανωτέρω απασχόληση των απαλλασσόμενων μαθητών έως την οριστική ρύθμιση του θέματος με την θέσπιση της διδασκαλίας μαθήματος ισότιμου προς το μάθημα των θρησκευτικών.
13. Επειδή, η υπό κρίση αίτηση ασκήθηκε ενώπιον του Δικαστηρίου στις 2-11-2023 (βλ. την από 2-11-2023 οικεία πράξη κατάθεσης του σχετικού δικογράφου), ήτοι σε χρόνο κατά τον οποίο είχε αρχίσει το σχολικό έτος 2023-2024 και ήδη ε ί χ ε π α ρ έ λ θ ε ι ά π ρ α κ τ η η π ρ ο θ ε σ μ ί α που είχε ταχθεί στην Διοίκηση (τέλος του σχολικού έτους 2022-2023) για να εκπληρώσει την διαγνωσθείσα με την 1478/2022 απόφαση της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας υποχρέωσή της προς θ έ σ π ι σ η ε ν α λ λ α κ τ ι κ ο ύ μ α θ ή μ α τ ο ς προς το μάθημα των θρησκευτικών. Συνεπώς, παραδεκτώς από την άποψη αυτή και εμπροθέσμως ασκείται η υπό κρίση αίτηση.
14. Επειδή, όπως προκύπτει από τα στοιχεία του φακέλου, κατόπιν της 1478/2022 απόφασης της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας, σύμφωνα με το 28/23-5-2024 απόσπασμα Πρακτικού του Διοικητικού Συμβουλίου του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής, η θέσπιση ενός ισότιμου μαθήματος για τους απαλλασσόμενους από το μάθημα των θρησκευτικών μαθητές αποτελεί ζήτημα ενδελεχούς μελέτης και απαιτεί τη διενέργεια διαδικασιών αντίστοιχων με αυτές που ακολουθήθηκαν για την εκπόνηση των νέων Προγραμμάτων Σπουδών, την συγγραφή νέων διδακτικών «πακέτων» και την ανάπτυξη του συνοδευτικού εκπαιδευτικού υλικού, ήτοι σύνθετη και χρονοβόρα διαδικασία που απαιτεί ενδελεχή προγραμματισμό, μελέτη, συνεργασία και συνεχή αξιολόγηση. Σύμφωνα, ειδικότερα, με το ίδιο πρακτικό, από τις αρχές του έτους 2020, ήτοι πριν από την δημοσίευση της ανωτέρω απόφασης της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας, το Ι.Ε.Π. είχε αναλάβει την εκπόνηση 51 νέων Προγραμμάτων Σπουδών (166 ανά τάξη και γνωστικό αντικείμενο), των οποίων την κατάρτιση ολοκλήρωσε το έτος 2021, ακολούθησε η πιλοτική εφαρμογή τους σε πειραματικά και πρότυπα σχολεία κατά τα σχολικά έτη 2021-2022 και 2022-2023 μέχρι την τελική αξιολόγησή και δημοσίευσή τους, η οποία έλαβε χώρα στις αρχές του έτους 2023, ενώ εξ άλλου έχει προκηρύξει και ανέμενε εντός του έτους 2024 την παράδοση 187 νέων διδακτικών «πακέτων» (369 τευχών ανά τάξη και γνωστικό αντικείμενο) βάσει των νέων προγραμμάτων σπουδών και του θεσμού του πολλαπλού βιβλίου που εισήγαγε ο ν. 4823/2021. Το εν λόγω Ινστιτούτο επεσήμανε την αναγκαιότητα ολοκλήρωσης πριν από το τέλος του έτους 2023 της εκπόνησης των ανωτέρω προγραμμάτων σπουδών λόγω χρηματοδότησης από κοινοτικές πηγές, γεγονός που κατέστησε την υλοποίηση των ως άνω προγραμμάτων απόλυτη προτεραιότητα για το Ινστιτούτο. Εξάλλου, σύμφωνα με το ίδιο πρακτικό του Ινστιτούτου, η θέσπιση του ισότιμου μαθήματος της ηθικής απαιτεί την τήρηση ανάλογης με την κατάρτιση προγραμμάτων σπουδών διαδικασίας, η οποία εκκινεί από τη μελέτη του ζητήματος, συνεχίζεται με την δόμηση προγράμματος σπουδών και ολοκληρώνεται με την ανάπτυξη του απαραίτητου εκπαιδευτικού υλικού, ώστε να διασφαλιστεί, παρά τον επείγοντα χαρακτήρα της εισαγωγής του εν λόγω μαθήματος, η παροχή εκπαιδευτικού προγράμματος υψηλής ποιότητας που να πληροί τα αναγκαία εκπαιδευτικά πρότυπα και να ανταποκρίνεται στις ανάγκες των μαθητών. Περαιτέρω, με το 64208/Ν1/10-6-2024 έγγραφο απόψεων του Υπουργείου Παιδείας Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, επισημαίνεται προς το Δικαστήριο ότι «η θέσπιση ενός μαθήματος ισοτίμου προς το μάθημα των Θρησκευτικών, απαιτεί σύνθετη και χρονοβόρα διαδικασία, η οποία ήταν αδύνατο να ολοκληρωθεί εντός του σχολικού έτους 2022-2023, όπως … αναφέρεται στην 1478/2022 απόφαση της Ολομέλειας του Σ.τ.Ε., χωρίς να στηρίζεται σε εκτίμηση των αναγκαίων για την θέσπιση του εν λόγω μαθήματος ενεργειών και του απαιτούμενου για τη διεξαγωγή τους χρόνου». Εξάλλου με την 15043/30-12-2024 πρόσκληση κλήθηκαν οι ενδιαφερόμενοι προς υποβολή προσφοράς στο Ε.Κ.Π.Α. για την απευθείας ανάθεση του έργου «Πρόγραμμα Σπουδών και Εκπαιδευτικό Υλικό για το μάθημα της Ηθικής στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια εκπαίδευση» στο πλαίσιο της διδασκαλίας ισότιμου μαθήματος συναφούς περιεχομένου για τους μαθητές που απαλλάσσονται από το υποχρεωτικό μάθημα των θρησκευτικών. Όπως αναφέρεται στην ως άνω πρόσκληση, βάσει των οριζόμενων στις 1749 και 1750/2019 αποφάσεις της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας, «Το ισότιμο μάθημα μπορεί να είναι σχετικό με το γνωστικό αντικείμενο της Ηθικής, το οποίο δύναται να συμβάλει στην επίτευξη διδακτικών και ανθρωπολογικών στόχων παρόμοιων με αυτούς που επιδιώκονται στην περίπτωση των υπολοίπων μαθητών/τριών μέσω της διδασκαλίας των Θρησκευτικών, όπως για παράδειγμα: η ανάδειξη της σημασίας που έχει η ηθική αγωγή ως προς τις ικανότητες των μαθητών/τριών να επικοινωνούν με τον εαυτό τους, με τους άλλους και τον κόσμο ολόκληρο, να δημιουργούν, να αυτενεργούν, να καλλιεργούν δεξιότητες και να παράγουν νέα γνώση, η οποία να μετασχηματίζεται σε δράση στην κοινωνία, εμπνεόμενη από το όραμα και την ελπίδα για την ειρήνη, τη συνύπαρξη, την ισότητα, τη δημοκρατία και γενικά την αλλαγή και τη βελτίωση του κόσμου, η διαμόρφωση ελεύθερων, υπεύθυνων και κριτικά σκεπτόμενων πολιτών και η προετοιμασία των μαθητών και μαθητριών για τον δημόσιο χώρο, η ολόπλευρη, αρμονική και ισόρροπη ανάπτυξη των διανοητικών και ψυχοσωματικών δυνάμεων των μαθητών και μαθητριών, ώστε να έχουν τη δυνατότητα να εξελιχθούν σε ολοκληρωμένες προσωπικότητες, να μπορούν να ζήσουν δημιουργικά, με αγάπη προς τον άνθρωπο, τη ζωή και τη φύση και να διακατέχονται από πίστη προς την πατρίδα». Σύμφωνα με την παρ. 1.1. της ανωτέρω πρόσκλησης, έργο του αναδόχου είναι η εκπόνηση Προγράμματος Σπουδών, Οδηγού για τον Εκπαιδευτικό, καθώς και προδιαγραφών εκπόνησης διδακτικού πακέτου του μαθήματος της Ηθικής, από τη Γ΄ τάξη Δημοτικού έως και τη Γ΄ Λυκείου, ενώ σύμφωνα με την μεν παρ. 1.2.6.7 η διάρκεια του έργου εκτείνεται από την υπογραφή της σύμβασης έως και τις 31-8-2025, ο δε ανάδοχος καλείται να έχει ολοκληρώσει το έργο του έως τις 31-7-2025, σύμφωνα με το περιλαμβανόμενο στην παρ. 1.2.6.8 χρονοδιάγραμμα υλοποίησης των παραδοτέων (Π.1. Έκθεση με βασικές κατευθύνσεις για: α) την εκπόνηση του ΠΣ και του αντίστοιχου Οδηγού Εκπαιδευτικού, όπου θα αναλύονται και ζητήματα ειδικής διδακτικής, β) την εκπόνηση των προδιαγραφών του Διδακτικού Πακέτου: Έως έναν (1) μήνα από την υπογραφή της σύμβασης, Π1.1. Ενδιάμεση Έκθεση της πορείας εκπόνησης του ΠΣ και του αντίστοιχου Οδηγού Εκπαιδευτικού: Έως έναν (1) μήνα από την οριστική παραλαβή του Π1. Π.1.2. Ενδιάμεση Έκθεση της πορείας εκπόνησης προδιαγραφών Διδακτικού Πακέτου Εκπαιδευτικού Υλικού: Έως έναν (1) μήνα από την οριστική παραλαβή του Π1.1. Π.2. Σύνταξη ΠΣ και Οδηγού Εκπαιδευτικού: Έως τρεις (3) μήνες από την οριστική παραλαβή του Π.1.2. Π.3. Εκπόνηση προδιαγραφών Διδακτικού Πακέτου: Έως έναν (1) μήνα από την οριστική παραλαβή του Π.2.). Ακολούθως, με το 3/10-1-2025 απόσπασμα Πρακτικού, το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής ενημέρωσε το Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού ότι σε συνεργασία με το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ανέλαβε την εκπόνηση Προγράμματος Σπουδών, Οδηγού για τον εκπαιδευτικό και προδιαγραφών εκπόνησης διδακτικού πακέτου για το γνωστικό αντικείμενο της Ηθικής από τη Γ΄ Τάξη του Δημοτικού έως και τη Γ΄ Τάξη του Λυκείου, για τους μαθητές που απαλλάσσονται της διδασκαλίας του μαθήματος των θρησκευτικών. Η προαναφερόμενη πρόσκληση υποβολής προσφοράς απευθείας ανάθεσης και το ως άνω απόσπασμα πρακτικού διαβιβάσθηκαν στο Δικαστήριο με το 5051/Ν1/17-1-2025 έγγραφο συμπληρωματικών απόψεων της Διοικήσεως, στο οποίο αναφέρεται ότι: «Αποδεικνύεται ότι αφού από το έτος 2020, ήτοι πριν από την έκδοση της ΟλΣτΕ 1478/2022, το Υπουργείο Παιδείας είχε ξεκινήσει διαδικασίες που κατέληξαν στην εκπόνηση και πιλοτική εφαρμογή νέων προγραμμάτων σπουδών για τις σχολικές μονάδες προσχολικής αγωγής και πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, διαδικασίες πολυσύνθετες και εξαιρετικά χρονοβόρες που διήρκησαν έως και το έτος 2023, δρομολογήθηκε στη συνέχεια η διαδικασία θέσπισης του αντίστοιχου προς το μάθημα των Θρησκευτικών μαθήματος, η οποία, επίσης είναι σύνθετη και χρονοβόρα. Για τον παραπάνω εκτεθέντα λόγο δεν ήταν δυνατό να λάβει χώρα και να ολοκληρωθεί η εν λόγω διαδικασία το σχολικό έτος 2022-2023 … . Από τα παραπάνω συνάγεται ότι ο Υπουργός Παιδείας Θρησκευμάτων και Αθλητισμού έχει προβεί στις απαραίτητες ενέργειες για την εκπλήρωση της υποχρέωσης θέσπισης του ανωτέρω μαθήματος …». Εν συνεχεία, με το από 11-5-2025 έγγραφο του Τμήματος Β΄ Προγραμμάτων Σπουδών και Εκπαιδευτικού Υλικού του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής, διαβιβάστηκαν στο Δικαστήριο η από 12-3-2025 (5227/12-3-2025) σύμβαση μεταξύ του Ι.Ε.Π. ως αναθέτουσας αρχής και του Ειδικού Λογαριασμού Κονδυλίων του Ε.Κ.Π.Α. ως αναδόχου για το έργο «Πρόγραμμα Σπουδών και Εκπαιδευτικό Υλικό για το μάθημα της Ηθικής στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια εκπαίδευση», με παραδοτέα Έκθεση με βασικές κατευθύνσεις για: α) την εκπόνηση του ΠΣ και του αντίστοιχου Οδηγού Εκπαιδευτικού, στον οποίο θα αναλύονται και ζητήματα ειδικής διδακτικής, β) την εκπόνηση των προδιαγραφών του Διδακτικού Πακέτου, Ενδιάμεση Έκθεση της πορείας εκπόνησης του ΠΣ και του αντίστοιχου Οδηγού Εκπαιδευτικού, Ενδιάμεση Έκθεση της πορείας εκπόνησης προδιαγραφών Διδακτικού Πακέτου Εκπαιδευτικού Υλικού, Σύνταξη ΠΣ και Οδηγού Εκπαιδευτικού και Εκπόνηση προδιαγραφών Διδακτικού Πακέτου, τα οποία θα πρέπει να παραδοθούν έως την 31η-7-2025, καθώς και η από 26-3-2025 Έκθεση με βασικές κατευθύνσεις (Παραδοτέο Π.1.).
15. Επειδή, με την 1175/2025 απόφαση του Δικαστηρίου, όπως αυτή διορθώθηκε, κρίθηκε ότι: α) παρά τις προπαρασκευαστικές ενέργειες που, με καθυστέρηση, είχαν αναληφθεί από τη Διοίκηση προκειμένου να συμμορφωθεί προς τα κριθέντα με τις μνημονευθείσες αποφάσεις της Ολομέλειας του Δικαστηρίου, δ ε ν έ χ ε ι ο ρ γ α ν ω θ ε ί α κ ό μ η η π α ρ ο χ ή ε ν α λ λ α κ τ ι κ ο ύ μ α θ ή μ α τ ο ς για όσους μαθητές απαλλάσσονται από την παρακολούθηση του μαθήματος των θρησκευτικών και β) η Διοίκηση δεν είχε ενεργήσει ώστε να εκπληρώσει τη διαγνωσθείσα με τις αποφάσεις της Ολομέλειας υποχρέωσή της, η οποία παραμένει ενεργός. Με τα δεδομένα αυτά, το Δικαστήριο έκρινε ότι έπρεπε να αναβάλει την εκδίκαση της υπόθεσης για τη δικάσιμο της 2ας Οκτωβρίου 2025 και η Διοίκηση να υποχρεωθεί μέχρι τις 31 Αυγούστου 2025 να ολοκληρώσει τις απαραίτητες ενέργειες (όπως είναι ο καθορισμός του αναλυτικού προγράμματος σπουδών και ο καθορισμός του κλάδου και της ειδικότητας των εκπαιδευτικών στους οποίους θα ανατεθεί η διδασκαλία του εναλλακτικού μαθήματος) για την οργάνωση του μαθήματος το οποίο θα διδάσκεται σε όσους μαθητές δεν επιθυμούν να παρακολουθήσουν το μάθημα των θρησκευτικών. Ειδικότερα, με την ανωτέρω απόφαση του Δικαστηρίου η Διοίκηση ρητώς υποχρεώθηκε να ολοκληρώσει τις απαραίτητες ενέργειες για τη διδασκαλία εναλλακτικού μαθήματος για τους μαθητές που δεν επιθυμούν να παρακολουθήσουν το μάθημα των θρησκευτικών μέχρι τις 31 Αυγούστου 2025. Η εν λόγω απόφαση του Δικαστηρίου (1175/2025), μαζί με την απόφαση σε συμβούλιο 297/2025 περί διορθώσεώς της, επιδόθηκαν προς την Υπουργό Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού στις 8-9-2025 (βλ. το με αριθμ. κατ. 1744/2025 αποδεικτικό επίδοσης του αρμόδιου Επιμελητή του Δικαστηρίου και τις 118474/Ν1/29-9-2025 απόψεις της Διοίκησης).
16. Επειδή, μετά την επίδοση προς την αναφερθείσα Υπουργό της ως άνω απόφασης του Δικαστηρίου, το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής με το 16045/22.9.2025 έγγραφό του ενημέρωσε το Δικαστήριο ότι μέχρι την 31η Αυγούστου 2025 προέβη στις εξής ενέργειες: α) Υπέγραψε την 5227/12.3.2025 σύμβαση με τον ΕΛΚΕ του ΕΚΠΑ ως ανάδοχο για το έργο «Πρόγραμμα Σπουδών και Εκπαιδευτικό Υλικό για το μάθημα της Ηθικής στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση», β) Παρέλαβε τα ακόλουθα: Π.1. «Έκθεση με βασικές κατευθύνσεις για την εκπόνηση Π.Σ. και του αντίστοιχου οδηγού εκπαιδευτικού και την εκπόνηση των προδιαγραφών του διδακτικού πακέτου» (Πρακτικό 6326/30.4.2025), Π.2. «Πρόγραμμα Σπουδών Ηθικής Δημοτικού, Γυμνασίου και λυκείου», Π.3. «Οδηγός εκπαιδευτικού Δημοτικού, Γυμνασίου και Λυκείου» και Π.4.«Προδιαγραφές διδακτικού πακέτου» (Πρακτικό 114841/6.8.2025), γ) Ενέκρινε με την 45/21.8.2025 απόφασή του τα 6326/30.4.2025 και 11481/6.8.2025 Πρακτικά της Επιτροπής Παρακολούθησης και Παραλαβής Υπηρεσιών του ΙΕΠ για την παραλαβή των παραδοθέντων Π.1., Π.2., Π.3. και Π.4. (ΑΔΑ: 9Ν18ΟΞΛΔ-ΘΥΘ) και δ) Ενέκρινε με την 45/21.8.2025 απόφασή του το Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος Ηθικής για το Δημοτικό, Γυμνάσιο και Λύκειο, το οποίο απέστειλε στο Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού. Περαιτέρω, η Διοίκηση, μετά την επίδοση προς αυτήν της 1175/2025 απόφασης του Δικαστηρίου, με τις 118474/Ν1/29-9-2025 απόψεις της αναφέρει τα εξής: «… Το Ι.Ε.Π. απέστειλε το με αρ. πρωτ. 45/21-08-2025 Απόσπασμα Πρακτικού του Διοικητικού Συμβουλίου με το οποίο εισηγείται για την έγκριση του Προγράμματος Σπουδών του μαθήματος Ηθικής για το Δημοτικό, το Γυμνάσιο και το Λύκειο … . Οι αρμόδιες υπηρεσίες του Υ.ΠΑΙ.Θ.Α. βρίσκονται σε διαδικασία επεξεργασίας και έκδοσης των αντίστοιχων Υ.Α. μετά την προαναφερόμενη εισήγηση του αρμόδιου οργάνου (ΙΕΠ) …».
17. Επειδή, το Δικαστήριο, αφού έλαβε υπόψη του: α) ότι αν και με την 1175/2025 απόφασή του, η Διοίκηση ρητώς υποχρεώθηκε να έχει ολοκληρώσει τις απαραίτητες ενέργειες ώστε από το τρέχον σχολικό έτος (2025-2026) να διδάσκεται το εναλλακτικό μάθημα για όσους μαθητές δεν επιθυμούν να παρακολουθήσουν το μάθημα των Θρησκευτικών, αυτή ακόμη και μετά την επίδοση της εν λόγω απόφασης του Δικαστηρίου στις 8-9-2025 και παρά την έναρξη του τρέχοντος σχολικού έτους (2025-2026) δ ε ν ε ί χ ε ο λ ο κ λ η ρ ώ σ ε ι τ ι ς α π α ρ α ί τ η τ ε ς ε ν έ ρ γ ε ι ε ς π ρ ο ς υ λ ο π ο ί η σ η τ η ς υ π ο χ ρ ε ώ. σ ε ώ ς τ η ς και β) την ημερομηνία (8-9-2025) της επίδοσης της προμνησθείσας απόφασης του Δικαστηρίου προς την Διοίκηση, έκρινε με την 1836/2025 απόφασή του ότι πρέπει να αναβάλει εκ νέου την εκδίκαση της υπόθεσης για τη δικάσιμο της 4ης Δεκεμβρίου 2025, προκειμένου η Διοίκηση να προβεί, κατεπειγόντως, στις προβλεπόμενες στον νόμο απαραίτητες ενέργειες (όπως είναι ο καθορισμός του αναλυτικού προγράμματος σπουδών, ο καθορισμός του κλάδου και της ειδικότητας των εκπαιδευτικών στους οποίους θα ανατεθεί η διδασκαλία του εναλλακτικού μαθήματος, η έκδοση των προβλεπόμενων στον νόμο Υπουργικών Αποφάσεων κ.λπ.), έως τις 30 Νοεμβρίου 2025, αποστέλλοντας στο Δικαστήριο τα σχετικά στοιχεία, ώστε μετά την ημερομηνία αυτή να είναι δυνατή η απρόσκοπτη υλοποίηση της διδασκαλίας εναλλακτικού μαθήματος σε όσους μαθητές δεν επιθυμούν να παρακολουθήσουν το μάθημα των θρησκευτικών τόσο κατά το τρέχον σχολικό έτος (2025-2026) όσο και τα επόμενα σχολικά έτη.
18. Επειδή, κατόπιν της 1836/2025 απόφασης του Δικαστηρίου, με την 149205/ΓΔ4/18-11-2025 Απόφαση της Υπουργού Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού (Β΄ 6259/21-11-2025), με τίτλο «Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος της Ηθικής για το Γυμνάσιο», ορίζονται τα εξής: «Άρθρο μόνο - Το Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος της Ηθικής για το Γυμνάσιο ορίζεται ως εξής: Α΄ ΜΕΡΟΣ Α. Γενικά Χαρακτηριστικά Α.1. Η Φυσιογνωμία του μαθήματος της Ηθικής … . Α2. Η ταυτότητα του μαθήματος Το μάθημα της Ηθικής θα διδάσκεται σε όλους/όλες τους/τις μαθήτριες που ζητούν/επιθυμούν απαλλαγή από το μάθημα των Θρησκευτικών. Οι ώρες διδασκαλίας του μαθήματος της Ηθικής θα είναι αντίστοιχες του μαθήματος των Θρησκευτικών ανά τάξη και ανά τύπο σχολείου. Τα προαναφερόμενα στοιχεία -κυρίως η ένταξη της Ηθικής στο ωρολόγιο πρόγραμμα- σχετίζονται και με μια σειρά από άλλα δεδομένα εκπαιδευτικά αλλά και συστατικά της φύσης του μαθήματος, τα οποία προσδιόρισαν σε μεγάλο βαθμό την κατεύθυνση του Προγράμματος Σπουδών… Β΄ ΜΕΡΟΣ Συνοπτική απεικόνιση του Προγράμματος Σπουδών … . Η απόφαση αυτή ισχύει από το σχολικό έτος 2026-2027 …».
19. Επειδή, η Υπουργός Παιδείας,Θρησκευμάτων και Αθλητισμού με το από 9-12-2025 υπόμνημά της προς το Δικαστήριο, επικαλούμενη την έκδοση της ανωτέρω Υπουργικής Απόφασης, ζητεί την απόρριψη της υπό κρίση αίτησης ακύρωσης, υποστηρίζοντας ότι δεν παρέλειψε οφειλόμενη νόμιμη ενέργεια διότι: α) η θέσπιση ενός μαθήματος ισότιμου προς το μάθημα των θρησκευτικών απαιτεί μία σύνθετη και χρονοβόρα διαδικασία, η οποία καθιστά αδύνατη τη διδασκαλία του εν λόγω μαθήματος εντός του τρέχοντος σχολικού έτους και β) οι αρχές της χρηστής διοίκησης και της προστατευόμενης εμπιστοσύνης των διοικουμένων κωλύουν την εφαρμογή ρυθμίσεων κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους (2025-2026). Αντιθέτως, οι αιτούντες με το από 5-12-2025 υπόμνημά τους προς το Δικαστήριο ζητούν την αποδοχή της αίτησής τους και ισχυρίζονται ότι ναι μεν η έκδοση της ανωτέρω Υπουργικής Απόφασης αποτελεί προσπάθεια συμμόρφωσης της Διοίκησης προς τη συνταγματική υποχρέωση της Πολιτείας να θεσπίσει εναλλακτικό μάθημα προς το μάθημα των θρησκευτικών, όμως δεν είναι δυνατή η υλοποίηση της διδασκαλίας του μαθήματος αυτού διότι δεν έχουν ρυθμιστεί κρίσιμα ζητήματα όπως είναι το ωράριο διδασκαλίας, ο τρόπος συμμετοχής των μαθητών, ποιοι και ποιας ειδικότητας καθηγητές θα αναλάβουν τη διδασκαλία του μαθήματος αυτού κ.λπ.
20. Επειδή, σύμφωνα με τα οριζόμενα στα άρθρα 16 παρ. 2 και 13 παρ. 1 και 2 του Συντάγματος και στα άρθρα 9 και 14 της ΕΣΔΑ και 2 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ και σύμφωνα με όσα έχουν γίνει, κατά τα ανωτέρω, δεκτά με τις 1749-1750/2019 και 1478-1480/2022 αποφάσεις της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας και με τις 1175/2025, 1836/2025 αποφάσεις του Δικαστηρίου, η Διοίκηση υποχρεούτο να εκπληρώσει τη διαγνωσθείσα με τις ως άνω αποφάσεις της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας υποχρέωσή της προς θέσπιση εναλλακτικού μαθήματος προς το μάθημα των θρησκευτικών. Κατόπιν τούτων, η Διοίκηση υποχρεούτο να ολοκληρώσει όλες τις προβλεπόμενες στον νόμο ενέργειες βάσει των οποίων καθίσταται δυνατή η α π ρ ό σ κ ο π τ η υ λ ο π ο ί η σ η της δ ι δ α σ κ α λ ί α ς μ α θ ή μ α τ ο ς ε ν α λ λ α κ τ ι κ ο ύ προς το μάθημα των θρησκευτικών για όσους/όσες μαθητές/μαθήτριες Γυμνασίου το επιθυμούν. Ανάμεσα στις υποχρεώσεις της Διοίκησης προκειμένου να υλοποιηθεί η απρόσκοπτη διδασκαλία του εν λόγω εναλλακτικού μαθήματος, περιλαμβάνεται η υποχρέωση της Διοικήσεως να εκδώσει τις προβλεπόμενες στον νόμο αποφάσεις, που αναφέρονται στις 7η σκέψη, η εν λόγω δε υποχρέωση προκύπτει, κατά τα ανωτέρω, ε υ θ έ ω ς α π ό τ ο Σ ύ ν τ α γ μ α κ α ι τ η ν Ε Σ Δ Α και σύμφωνα με τα κριθέντα με τις προεκτεθείσες αποφάσεις της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας. Η π α ρ ά λ ε ι ψ η ρ υ θ μ ί σ ε ω ς των σχετικών ζητημάτων με την έκδοση κατά δεσμία αρμοδιότητα των εν λόγω υπουργικών αποφάσεων συνιστά μετά το τέλος του σχολικού έτους 2022-2023, την 31η Αυγούστου 2023, π α ρ ά λ ε ι ψ η ο φ ε ι λ ό μ ε ν η ς ν ό μ ι μ η ς ε ν έ ρ γ ε ι α ς.
21. Επειδή, κατόπιν των προηγουμένων, ως προς το σχολικό έτος 2025-2026, η Διοίκηση, π α ρ ά τ η ν δ ε σ μ ί α π ρ ο ς τ ο ύ τ ο α ρ μ ο δ ι ό τ η τ ά τ η ς, δεν εξέδωσε όλες τις προβλεπόμενες υπουργικές αποφάσεις για την κατά τα προαναφερθέντα εκπλήρωση της υποχρεώσεως της για την απρόσκοπτη υλοποίηση της διδασκαλίας μαθήματος εναλλακτικού προς το μάθημα των θρησκευτικών για όσους/όσες μαθητές/μαθήτριες Γυμνασίου το επιθυμούν και, συνεπώς, παρέλειψε οφειλόμενη νόμιμη ενέργεια. Η εν λόγω παράλειψη δ ε ν α ί ρ ε τ α ι μ ε τ η ν ε π ί κ λ η σ η α π ό τ η ν Δ ι ο ί κ η σ η τ ω ν α ρ χ ώ ν τ η ς χ ρ η σ τ ή ς δ ι ο ί κ η σ η ς και της προστατευόμενης εμπιστοσύνης του πολίτη για το σχολικό έτος 2025-2026. Και τούτο διότι η Διοίκηση δ ε ν π α ρ ί σ τ α τ α ι ω ς χ ρ η σ τ ή σ ε π ε ρ ί π τ ω σ η, κατά την οποία, όπως εν προκειμένω, δ ε ν ε κ π λ η ρ ώ ν ε ι υ π ο χ ρ έ ω σ ή τ η ς π ο υ α π ο ρ ρ έ ε ι α π ό τ ο Σ ύ ν τ α γ μ α και την ΕΣΔΑ, έχει δε διαγνωσθεί με αποφάσεις της Ολομελείας του Δικαστηρίου, αν και, προ πολλού, έχει παρέλθει άπρακτος ο προσδιορισθείς προς τούτο ως εύλογος χρόνος. Περαιτέρω η α ρ χ ή τ η ς π ρ ο σ τ α τ ε υ ό μ ε ν η ς ε μ π ι σ τ ο σ ύ ν η ς τ ο υ π ο λ ί τ η δεν έχει την έννοια ότι δι’ αυτής επιβάλλεται στον πολίτη να α ν έ χ ε τ α ι κ α τ ά σ τ α σ η π ο υ έ χ ε ι δ ι α μ ο ρ φ ω θ ε ί μ ε α υ θ α ί ρ ε τ ε ς ε ν έ ργ ε ι ε ς ή παραλείψεις της Διοικήσεως, όπως εν προκειμένω επιχειρείται με την επίκληση της εν λόγω αρχής. Επιπροσθέτως η Διοίκηση δ ε ν μ π ο ρ ε ί ν α ε π ι κ α λ ε ί τ α ι τ η ν κ α θ υ σ τ έ ρ η σ η ή τ η ν α δ ρ ά ν ε ι ά τ η ς π ρ ο κ ε ι μ έ ν ο υ ν α κ α μ φ θ ε ί τ ο κ α θ ή κ ο ν τ η ς και εν προκειμένω να συμμορφωθεί προς την διαγνωσθείσα με τις ως άνω αποφάσεις της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας συνταγματική και βάσει της ΕΣΔΑ υποχρέωσή της προς θέσπιση εναλλακτικού μαθήματος προς το μάθημα των θρησκευτικών που υφίσταται από το τέλος του σχολικού έτους 2022-2023.
22. Επειδή, με την έκδοση, όμως, και μόνον της 149205/ΓΔ4/18-11-2025 Υπουργικής Απόφασης με την οποία θεσπίζονται ρυθμίσεις σχετικά με τον ορισμό του μαθήματος της ηθικής στο πρόγραμμα σπουδών για το Γυμνάσιο, οι οποίες ισχύουν από το σχολικό έτος 2026-2027, δ ε ν ο λ ο κ λ η ρ ώ θ η κ α ν ο ι α ν α γ κ α ί ε ς ε νέ ρ γ ε ι ε ς τ η ς Δ ι ο ί κ η σ η ς προς υλοποίηση της απρόσκοπτης διδασκαλίας εναλλακτικού μαθήματος προς το μάθημα των θρησκευτικών σε όσους/όσες μαθητές/μαθήτριες Γυμνασίου το επιθυμούν. Και τούτο διότι απαιτούνται περαιτέρω ενέργειές της για την οργάνωση της απρόσκοπτης υλοποίησης της κατά το Σύνταγμα και την ΕΣΔΑ υποχρεώσεως διδασκαλίας του επίμαχου εναλλακτικού μαθήματος, ειδικότερα δε η έκδοση και άλλων Υπουργικών Αποφάσεων για την αναγκαία ρύθμιση σχετικών ζητημάτων, που αφορούν, κατά τα αναφερθέντα στην 7η σκέψη, την ανάθεση της διδασκαλίας του εναλλακτικού μαθήματος προς το μάθημα των θρησκευτικών σε εκπαιδευτικούς κατάλληλου κλάδου και ειδικότητας και την ένταξη του εναλλακτικού μαθήματος στο αναλυτικό-ωρολόγιο πρόγραμμα και με την χρήση, κατά την κρίση της Διοικήσεως, των πρόσφορων μέσων διδασκαλίας βάσει της τεχνολογίας της πληροφορίας και επικοινωνιών (ψηφιακών συστημάτων-τηλεδιδασκαλίας), ώστε να εξασφαλισθεί απολύτως η διδασκαλία του εναλλακτικού μαθήματος σε όλους/όλες τους μαθητές/μαθήτριες Γυμνασίου της Χώρας που το επιθυμούν. Εξάλλου, έχει ήδη παρέλθει μεγάλο χρονικό διάστημα από το πέρας του εύλογου χρόνου που κατά την απόφαση 1478/2022 της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας είναι συνταγματικώς ανεκτή η μεταβατικού χαρακτήρα ρύθμιση του τρόπου απασχόλησης των μαθητών που απαλλάσσονται από το μάθημα των θρησκευτικών, χωρίς να έχει ρυθμιστεί, και μετά τις 1836 και 1175/2025 αποφάσεις του Δικαστηρίου με το προεκτεθέν περιεχόμενο, ακόμη οριστικά το ζήτημα με την άσκηση εκ μέρους της Διοίκησης της σχετικής κανονιστικής αρμοδιότητας ώστε να είναι δυνατή η επιβεβλημένη από το Σύνταγμα και την ΕΣΔΑ, κατά τα κριθέντα από την Ολομέλεια του Δικαστηρίου, απρόσκοπτη υλοποίηση διδασκαλίας εναλλακτικού μαθήματος σε όλους τους μαθητές που δεν επιθυμούν να παρακολουθήσουν το μάθημα των θρησκευτικών κατά το τρέχον σχολικό έτος (2025-2026) και κατά τα επόμενα σχολικά έτη. Επομένως, παρά την έκδοση της 149205/ΓΔ4/ 18.11.2025 υπουργικής αποφάσεως, υφίσταται παράλειψη της Διοίκησης να προβεί στις απαραίτητες στον νόμο ενέργειες για την απρόσκοπτη διδασκαλία μαθήματος εναλλακτικού προς το μάθημα των θρησκευτικών σε όσους/όσες μαθητές/μαθήτριες Γυμνασίου το επιθυμούν, όπως βασίμως προβάλλεται.
23. Επειδή, κατόπιν των προηγούμενων, η παράλειψη της Διοίκησης να προβεί στις απαραίτητες ενέργειες που αναφέρθηκαν, ώστε να είναι δυνατή η απρόσκοπτη υλοποίηση της διδασκαλίας μαθήματος εναλλακτικού προς το μάθημα των θρησκευτικών σε όσους/όσες μαθητές/μαθήτριες Γυμνασίου το επιθυμούν, δεν είναι νόμιμη και, για τον λόγο αυτό, βασίμως προβαλλόμενο, πρέπει να ακυρωθεί.
24. Επειδή, μετά την ακύρωση για τον ανωτέρω λόγο της προσβαλλόμενης παράλειψης, η υπόθεση πρέπει να αναπεμφθεί στη Διοίκηση, προκειμένου αυτή, δεδομένου ότι, όπως προαναφέρθηκε, έχει ήδη καταστεί υπερήμερη ως προς την εκπλήρωση της δικαστικώς διαγνωσθείσας υποχρεώσεως που απορρέει από το Σύνταγμα και την ΕΣΔΑ, να προβεί, κ α τ ε π ε ι γ ό ν τ ω ς , α π ό τ ο τ ρ έ χ ο ν σ χ ο λ ι κ ό έ τ ο ς ( 2 0 2 5 - 2 0 2 6 ) κ α ι τ α ε φ ε ξ ή ς σ χ ο λ ι κ ά έ τ η , σ τ ι ς ο φ ε ι λ ό μ ε ν ε ς ν ό μ ι μ ε ς ε ν έ ρ γ ε ι ε ς σ ε σ ύ γ χ ρ ο ν ο Κ ρ ά τ ο ς Δ ι κ α ί ο υ , μέλος του Συμβουλίου της Ευρώπης (πρβλ. απόφαση της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας 1919/2024 σκ. 34).
Δέχεται την αίτηση και ακυρώνει την παράλειψη της Διοίκησης να προβεί στις απαραίτητες κατά νόμο ενέργειες ώστε να είναι δυνατή η απρόσκοπτη υλοποίηση της διδασκαλίας μαθήματος εναλλακτικού προς το μάθημα των θρησκευτικών στο Γυμνάσιο, κατά το αιτιολογικό.
Αναπέμπει την υπόθεση στη Διοίκηση, κατά το αιτιολογικό, προκειμένου να προβεί, κατεπειγόντως, στις οφειλόμενες νόμιμες ενέργειες.
Διατάσσει την απόδοση του παραβόλου στους αιτούντες.
Επιβάλλει στο Δημόσιο τη δικαστική δαπάνη των αιτούντων ποσού χιλίων οκτακοσίων σαράντα (1.840) ευρώ.
Η διάσκεψη έγινε στην Αθήνα την 16η Δεκεμβρίου 2025
Ο Προεδρεύων Αντιπρόεδρος Η Γραμματέας του Γ´ Τμήματος
Δημήτριος Μακρής Κωνσταντίνα Γκιώκα
και η απόφαση δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση της 29ης Δεκεμβρίου 2025.
Ο Πρόεδρος του Γ´ ΤμήματοςΗ Γραμματέας
Διομήδης Κυριλλόπουλος Ευαγγελία Παινέση
