Τιμωρούμαι για τις απόψεις μου

Ό,τι γράφουμε δημόσια είναι αυτονόητο ότι καθίσταται αντικείμενο κριτικής, αξιολόγησης, αντιπαράθεσης ή και αποδοκιμασίας. Είναι αυτονόητο ότι, συμμετέχοντας σε μια ανοιχτή διαδικασία παράθεσης απόψεων, επιζητούμε το διάλογο, προσπαθώντας να πείσουμε ή να αφήσουμε άλλους να μας  πείσουν. Η κατάσταση αυτή, στο μέτρο που δεν διεξάγεται στο πλαίσιο ενός θεσμού (όπως λ.χ. ο Ο.Π.Ι.) είναι απροϋπόθετη - δεν επιδέχεται κανονιστικές επεμβάσεις, πέραν εκείνων που θέτουν και αποδέχονται, άτυπα, οι ίδιοι οι ομιλητές.

Η γόνιμη αυτή διαδικασία διακόπτεται  όταν ασκείται βία.

Η βία, μέρος της οποίας αποτελεί και ο ακραίος λεκτικός προπηλακισμός, συγκεντρώνει τη συζήτηση πάνω της και αποπροσανατολίζει από το θέμα.  Ένας παθητικός τρόπος αντιμετώπισής της είναι η αδιαφορία, ώστε η βία να σταματήσει να αυτοτροφοδοτείται. Αυτό σημαίνει όμως ανοχή στην "πολιτική" εκείνου που ξεκινά να τορπιλίσει μια κουβέντα, στοχεύοντας στα πρόσωπα. Σε μερικές περιπτώσεις θα μπορούσε εκτός από ανοχή να θεωρηθεί και ενθάρρυνσή του.

Κατά τη γνώμη μου, η περίπτωση μιας φαινομενικής ανοχής στις προσωπικές επιθέσεις επιδέχεται κι άλλες ερμηνείες, όπως η απομάκρυνση του προσώπου στο οποίο στοχεύει η βία. Όταν δεν συμφωνούμε με αυτόν που "προκαλεί" με μια διαφορετική άποψη, αφήνουμε τα μπουλντογκ να γαβγίζουν για να τον απομακρύνουν. Εν ανάγκη, φέρνουμε κι άλλα μπουλτνογκς για να γαβγίζουν όλα μαζί. Δεν νομίζω όμως ότι αυτό συμβαίνει στην προκειμένη περίπτωση, γιατί δεν έχω κανένα βάσιμο λόγο να πιστεύω ότι το "πρόβλημα" είναι το πρόσωπό μου.

Στη γνωστή υπόθεση, όλοι γνωρίζουν ότι είπα ευθαρσώς την άποψή μου, σε ένα ιστολόγιο που τυχαίνει να είναι πιο δημοφιλές από το δικό μου. Υποστήριξα ανοιχτά την άποψη ότι ο ιστολόγος εκεί, υποστηρίζοντας πως ένας γνωστός  drag καλλιτέχνης μόνο για λόγους αυτοπροβολής παρευρέθη και φωτογραφήθηκε σε έναν αγώνα της Εθνικής Ομάδας, καλλιεργεί ένα σεξιστικό στερεότυπο. Ήταν σχεδόν αναμενόμενο ότι θα υπάρξουν αντιδράσεις από τους σχολιαστές - η κριτική σε ένα δημοφιλές πρόσωπο δεν είναι ευχάριστη, ενώ η ίδια η παρέμβαση που στηλιτεύει τη στερεοτυπική προσέγγιση των πραγμάτων ελάχιστα γοητεύει την πλειοψηφία. Δεν ήταν, όμως, αναμενόμενο ότι επί σχεδόν μία εβδομάδα θα γράφονται, θα διατηρούνται και θα ενθαρρύνονται βαρύτατες ύβρεις εναντίον μου εκεί, καθώς και άλλού. 

Η δικαιολογία για τη διατήρηση των ύβρεων είναι ότι έτσι, μακροπρόθεσμα, αποθαρρύνονται οι υβριστές και αποσύρονται. Υποχρεώνεται δηλαδή το θύμα της βίας να λούζεται όλες τις αθέμιτες επιθέσεις, μέχρι να δεήσει να αποσυρθεί από μόνος του ο δρασύδειλος. Αλήθεια, μετά, όταν αποσυρθεί, δηλαδή όταν έχουν εκλείψει οι λόγοι λήψης αυτού του επίπονου (για όλους, νομίζω) μέτρου, τι συμβαίνει; Θα παραμείνουν εσαεί αυτές οι ύβρεις αναρτημένες στις θέσεις τους; Και, αν ναι, τι σχέση έχει αυτό με την αρχή ότι ένα μέτρο πρέπει να τελεί σε σχέση αναλογίας προς το σκοπό, ο οποίος επιδιώκεται;

Δεν θα υποστηρίξω ότι σκόπιμα αφήνει αυτές τις ύβρεις ο δημοφιλής ιστολόγος, επειδή διαφωνεί με τις απόψεις μου. Ανεξάρτητα, όμως, απο την έλλειψη μιας τέτοιας πρόθεσης εκ μέρους του, κατ΄αποτέλεσμα, είναι προφανές ότι υφίσταμαι μια ιδιότυπης μορφής "κύρωση", επειδή διαφωνώ με τον ιστολόγο, τους σχολιαστές και τους υβριστές. Κατ' αποτέλεσμα, επειδή το αποφάσισε ο ιστολόγος ως το ενδεικνυόμενο μέτρο, είμαι υποχρεωμένος να λούζομαι εξυβριστικούς χαρακτηρισμούς, αλλά και βαρύτατες προσβολές ακόμη κι από έγκριτες κι επώνυμες πένες, με την ιδιότυπη επιρροή που έχουν σε ένα ακροατήριο που τους παρακολουθεί. Χωρίς να το θέλει, δηλαδή, ο ιστολόγος, μου επιβάλει μια εκ του πλαγίου τιμωρία, επειδή υποστήριξα μια αντιδημοφιλή άποψη στον χώρο του. Αντί να λάβει ένα μέτρο ακριβώς για να προστατευθεί ένα minimum δικαιώματος να ακούγεται με αξιοπρέπεια η διαφορετική άποψη, ενισχύει, χωρίς να το θέλει, την δική μου απομάκρυνση - όχι του υβριστή.

Με αυτό το σκεπτικό, θεωρώ ότι δεν είναι αβάσιμο πως, εδώ και μέρες, τιμωρούμαι -με όρους πέραν της θεμιτής κριτικής και με πράξεις που δεν εμπίπτουν στην προστατευόμενη ελευθερία της έκφρασης- για την αντιδημοφιλή γνώμη που υποστήριξα. Γιατί αυτό είναι τελικά που καίει μερικούς: μην μας πειράξουν τα στερεότυπα και μην πιστέψει κανείς ότι ο drag καλλιτέχνης επισκέπτεται το γήπεδο επειδή του αρέσει. 

Ορισμός της σάτιρας από ελληνικό δικαστήριο

"[...] ως σάτιρα ορίζεται αφενός ένα λογοτεχνικό είδος (όπως λ.χ. αυτές του ρωμαίου ποιητή Οράτιου) και αφετέρου ένα περιπαιχτικό πνεύμα ή είδος που εμφανίζεται σε πολλά λογοτεχνικά είδη αλλά μπορεί να υπεισέρχεται σχεδόν σε κάθε είδος ανθρώπινης επικοινωνίας. Οπουδήποτε χρησιμοποιείται ένα έξυπνο χιούμορ για να κάνει κριτική σε κάτι παράλογο ή διεφθαρμένο εκεί υπάρχει σάτιρα, είτε συναντάται σε ποίημα ή σε κήρυγμα, σε ζωγραφικό έργο ή πολιτική λογομαχία, στην τηλεόραση ή στον κινηματογράφο (Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα 53ος τόμος σ.220, Ronald Paulson Satire Modern Essays in Criticism, εκδ. 1971). Ένα από τα σημεία στα οποία βρίσκεται ομοφωνία είναι ότι η λειτουργία της σάτιρας είναι διανοητική. Η μέθοδος που ορίζει τη σάτιρα είναι η παιγνιώδης παραμόφωση. Ψυχολογική βάση και συνάμα σκοπός της τεχνικής είναι η "μείωση" του θύματος, η οποία έγκειται στην υποβάθμιση της κατάστασής του ή της αξιοπρέπειάς του. Πολύ συχνά περιλαμβάνει παρομοιώσεις ή μεταφορές απο τον κόσμο των ζώων ή κατεβαίνει ακόμη πιο κάτω στον κόσμο των φυτών ή των ανόργανων όντων (βλ. μελέτη Κατερίνας Κωστίου, Η ποιητική της ανατροπής, σάιτρα, ειρωνεία, παρωδία, χιούμορ, εκδ. Νεφέλη, Αθήνα 2002, σ. 61 επ. με εκτενείς αναλύσεις και βιβλιογραφικές παραπομπές). Ο σατιριστής παραμορφώνει με πολλούς τρόπους: ελαχιστοποιεί τις καλές ιδιότητες κάποιου και μεγιστοποιεί τις κακές. Απομονώνει μοναδικές στιγμές ή συμβάντα και τα κάνει να φαίνονται κανόνας. Παραθέτει τη γνώμη μιας αυθεντίας που συμβαίνει να εξυπηρετεί την άποψή του. Αφαιρεί κάτι απο τα συμφραζόμενά του (Petro Norms, Moral or Other in Satire: A symposium Satire Newsletter.)."

Πολυμελές Πρωτοδικείο Πειραιά, απόφαση 3117/2005

Πηγή: Δίκαιο Μέσων Ενημέρωσης και Επικοινωνίας 2006, σελ. 211 επ.

Με την παραπάνω απόφαση, ο δικαστής παρουσιάζεται ενήμερος για την "δευτερεύουσα" λειτουργία εννοιών και χαρακτηρισμών που αν εκλαμβάνονταν κυριολεκτικά θα συνιστούσαν προσβολή της προσωπικότητας, εξύβριση, δυσφήμιση κλπ. Αντίθετα από τους δικαστές στην υπόθεση Νταλάρα-Πανούση(ακόμη και σε επίπεδο Αρείου Πάγου), αλλά και από μέλη του ΕΣΡ στην υπόθεση Best, όπου φάνηκαν ανίδεοι για την καταγγελτική και θεμιτή λειτουργία της σάτιρας, οι δικαστές του Πειραιά αθώωσαν την παραμόρφωση πολιτικού που είχε εμπλακεί στην υπόθεση με τα "φρουτάκια", από γνωστή σατιρική εκπομπή.

Σε τέτοιες υποθέσεις, ο δικαστής αναγκάζεται να γίνει από θεωρητικός της λογοτεχνίας, μέχρι -σχεδόν- τηλεκριτικός. Κι αυτό γιατί αναγκάζεται να εντάξει τις "προσβλητικές εκφράσεις" στο context της εκπομπής. Αναφέρει λοιπόν η απόφαση παρακάτω, πριν αθωώσει τον σατιριστή:

"Τα ως άνω ελέχθησαν και εξεπέμφθησαν στην εκπομπή που συντονίζει και παρουσιάζει ο τρίτος των εναγομένων, η οποία είναι σατιρικού χαρακτήρα. Ως τοιαύτη δε εκλαμβάνεται απο το τηλεοπτικό κοινό, το οποίο αναζητά σε αυτήν τον σχολιασμό με την αίσθηση του χιούμορ των θεμάτων της επικαιρότητας. Ο σχολιασμός αυτός δε είναι ενίοτε δριμύς και εκτείνεται και σε πρόσωπα που βρίσκονται στην κορυφή της πολιτειακής πυραμίδας ως είναι ο εκάστοτε πρωθυπουργός της χώρας, οι υπουργοί και έτερα πρόσωπα της δημόσιας ζωής. Καθίσταται εναργές στον εκάστοτε τηλεθεατή ότι οι αναφορές που γίνονται σε αυτήν εμπεριέχουν σατιρικό χαρακτήρα, παρωδούν στιγμές και πρόσωπα της εκάστοτε επικαιρότητας με το χρωστήρα του δημιουργού αυτής και των συνεργατών του. Επομένως οι χαρακτηρισμοί που απεδόθησαν στον ενάγοντα δεν είναι υβριστικοί, διότι εντάσσονται στον , κατά τα ανωτέρω εκτεθέντα, σατιρικό σχολιασμό της επικαιρότητος της οποία πρωταγωνιστής υπήρξε αυτός ( ο ενάγων). Ειδικότερα η απόδοση σε αυτόν χαρακτηρισμών όπώς "φρούτο", "φάτσα", "λεβεντο...μεγάλος" είναι απόρροια της παιγνιώδους παραμόρφωσης της σατιρικής αυτής διάθεσης που ως τέτοια αντιμετωπίζεται και από τον τηλεθεατή που παρακολουθεί την εκπομπή, η δε ύπαρξη νωπών φρούτων στο σκηνικό της εκπομπής ενισχύει αυτήν την εντύπωση που δημιουργεί"