Ξεκινά η διδασκαλία του μαθήματος ηθικής φιλοσοφίας αντί για θρησκευτικά - νέες νομικές ενστάσεις

Μια σημαντική σχολική μεταρρύθμιση που συντελέστηκε όχι βέβαια χάρη στην πρωτοβουλία του Υπουργείου Παιδείας αλλά επειδή γονείς και μαθητές προσέφυγαν τα προηγούμενα χρόνια, ξανά και ξανά, από το 2017 ενώ το 2025 στο Συμβούλιο της Επικρατείας ξεκινά με το νέο σχολικό έτος.

Έχοντας εκπροσωπήσει ως πληρεξούσιος δικηγόρος τις προσφεύγουσες οικογένειες όλα αυτά τα χρόνια, με ιδιαίτερη συγκίνηση βλέπω την συμμόρφωση της Πολιτείας με την έκδοση πέρσι του προγράμματος σπουδών για όλα τα σχολικά έτη και προχτές την Υπουργική Απόφαση της 13.8.2026 που ορίζει την κατανομή των μαθητών για την παρακολούθηση του μαθήματος ηθικής όταν οι υπόλοιποι μαθητές θα διδάσκονται τα θρησκευτικά. 

Το Συμβούλιο της Επικρατείας ήδη από τις πρώτες σχετικές αποφάσεις του 2019 είχε ορίσει ότι το ισότιμο μάθημα θα διδάσκεται εφόσον, κατά την εκτίμηση της Πολιτείας, υπάρχει επαρκής αριθμός μαθητών για να το παρακολουθήσει. Η Υπουργός με αυτή την απόφαση ορίζει τον επαρκή αριθμό μαθητών στους δέκα (10) ανά τάξη. 

Επομένως εάν σε μια τάξη 10 μαθήτριες / μαθητές απαλλαγούν νόμιμα από τα θρησκευτικά (με απλή αίτηση που υποβάλλεται από γονείς αρχές Σεπτεμβρίου), θα διδάσκονται σε άλλη αίθουσα ηθική την ώρα που οι μη απαλλαγέντες θα κάνουν θρησκευτικά.

Αυτό δεν είναι και τόσο πρωτοφανές, καθώς τέτοιοι διαχωρισμοί γίνονται και στα σχολεία που διδάσκονται διαφορετικές ξένες γλώσσες και οι μαθητές μπορούν να επιλέξουν εάν θα διδαχθούν ως δεύτερη ξένη γλώσσα τα γαλλικά ή τα γερμανικά, οπότε ειδικά κατά τις συγκεκριμένες ώρες διδασκαλίας τα τμήματα διαχωρίζονται ανάλογα με τις γλώσσες. 

Το πρόβλημα με την συγκεκριμένη υπουργική απόφαση είναι ότι ορίζει την ίδρυση διακριτού τμήματος εάν σε μια τάξη συγκεντρωθεί επαρκής αριθμός απαλλαγέντων από τα θρησκευτικά. Δηλαδή αν στην Β’ Λυκείου οι μαθητές που παίρνουν απαλλαγή σε ένα μεγάλο σχολείο είναι 20, τότε θα πρέπει αυτοί να αποτελέσουν μαζί ένα τμήμα ώστε να διδάσκονται εκεί όλα τα μαθήματα κι όχι μόνο την ηθική φιλοσοφία. 

Ενώ ακούγεται πρακτικό για να επιλυθεί ένα ζήτημα ωρολογίου προγράμματος, αυτό κατ’ αποτέλεσμα δημιουργεί σχολικό τμήμα απαλλαγεντων από τα ομολογιακά και ορθόδοξα θρησκευτικά. Ενα τμήμα «αλλόθρησκων, αλλόδοξων, αγνωστικιστών και άθρησκων» μαθητών, όπως χαρακτηριστικά ορίζει η νομοθεσία τις προϋποθέσεις για απαλλαγή. Το αποτέλεσμα δηλαδή αυτό είναι τελικά ο διαχωρισμός των μαθητών με κριτήριο την συνείδησή τους όχι μόνο για τα θρησκευτικά αλλά και για όλα τα μαθήματα. 

Τέτοιοι διαχωρισμοί μαθητών με βάση μόνιμες ιδιότητες δεν επιτρέπονται όμως με βάση το Ευρωπαϊκό δίκαιο. Η Ελλάδα έχει καταδικαστεί τρεις (3) φορές από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για την δημιουργία «σχολείου - γκέτο» για Ρομά μαθητές. Ενώ τότε είχε φανεί πολύ καλή ιδέα για την Υπουργό Παιδείας η δημιουργία ειδικού σχολείου για τους Ρομά, το αποτέλεσμα ήταν η επιβολή αθέμιτης διάκρισης λόγω φυλετικής και εθνοτικής καταγωγής! 

Πρώτον, υπάρχει το ζήτημα της αρνητικής θρησκευτικής ελευθερίας και της αποκάλυψης πεποιθήσεων. Στην Papageorgiou and Others κατά Ελλάδας (όπου εκπροσώπησα ως πληρεξούσιος δικηγόρος τους προσφεύγοντες), το ΕΔΔΑ έχει ήδη κρίνει, στο ειδικό ελληνικό πλαίσιο της απαλλαγής από τα Θρησκευτικά, ότι το άτομο έχει δικαίωμα να μη βρίσκεται σε κατάσταση στην οποία υποχρεώνεται να αποκαλύπτει άμεσα ή έμμεσα τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις. Το Δικαστήριο επισήμανε επίσης τον κίνδυνο στιγματισμού των απαλλασσόμενων μαθητών.

Η νέα ρύθμιση μπορεί να εντείνει ακριβώς αυτό το πρόβλημα. Η ένταξη ενός μαθητή σε ένα αναγνωρίσιμο «τμήμα Ηθικής» μπορεί να καθιστά διαρκώς ορατή στο σχολικό περιβάλλον την ιδιότητά του ως απαλλασσομένου. Δεν απαιτείται να αποκαλύπτεται αν είναι μουσουλμάνος, καθολικός, άθεος ή αγνωστικιστής. Αρκεί να γίνεται αντιληπτό ότι ανήκει στην κατηγορία των μαθητών που δεν παρακολουθούν την ορθόδοξη θρησκευτική εκπαίδευση.

Δεύτερον, προκύπτει ζήτημα σχολικού διαχωρισμού (segregation). Η Ελλάδα έχει ήδη καταδικαστεί επανειλημμένα από το ΕΔΔΑ για εκπαιδευτικό διαχωρισμό παιδιών Ρομά στις Sampanis and Others κατά Ελλάδας (2008), Sampani and Others κατά Ελλάδας (2012) και Lavida and Others κατά Ελλάδας (2013). Ιδιαίτερη σημασία έχει και η απόφαση της Μεγάλης Σύνθεσης Oršuš and Others v. Croatia (2010), επειδή αφορούσε τη συγκρότηση χωριστών τάξεων μέσα στο εκπαιδευτικό σύστημα.

Οι υποθέσεις των Ρομά προφανώς δεν ταυτίζονται με τη συγκεκριμένη περίπτωση, αλλά αποτελούν περιπτώσεις δημιουργίας σχολείων γκέτο με ένταξη μαθητών σε αυτά λόγω απαγορευμένης διάκρισης. Η σημασία τους βρίσκεται στη γενικότερη αρχή: όταν η εκπαιδευτική διοίκηση διαχωρίζει μαθητές βάσει προστατευόμενου χαρακτηριστικού, εξετάζεται το αντικειμενικό αποτέλεσμα της ρύθμισης και αν ο διαχωρισμός διαθέτει αντικειμενική και εύλογη δικαιολόγηση. Δεν αρκεί απλώς η απουσία πρόθεσης διάκρισης.

Εδώ βρίσκεται ίσως το δυσκολότερο ερώτημα για τη Διοίκηση:

Γιατί η απαλλαγή από τα Θρησκευτικά πρέπει να καθορίζει με ποιους συμμαθητές θα συνεκπαιδεύεται το παιδί στα Μαθηματικά, στη Φυσική, στην Ιστορία, στη Γλώσσα κ.λπ.;

Υπάρχει προφανής οργανωτική ανάγκη να χωριστούν προσωρινά οι μαθητές κατά την ώρα κατά την οποία άλλοι παρακολουθούν Θρησκευτικά και άλλοι Ηθική. Δεν είναι όμως εξίσου προφανές γιατί ο διαχωρισμός πρέπει να μετατρέπεται σε μόνιμη σύνθεση τμήματος για ολόκληρο το σχολικό πρόγραμμα.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό από την άποψη της αναλογικότητας, διότι υπάρχει εμφανώς λιγότερο περιοριστικό μέσο: οι μαθητές μπορούν να ανήκουν σε κανονικά μικτά τμήματα και να ανασυντάσσονται σε δύο ομάδες αποκλειστικά κατά τις ώρες Θρησκευτικών/Ηθικής.

Επομένως, η δημιουργία ολόκληρων «τμημάτων ηθικής» προσκρούει συνδυαστικά στα άρθρα 9 και 14 ΕΣΔΑ, στο άρθρο 2 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου, στα άρθρα 4, 13 και 25 §1 Συντάγματος, καθώς και —με διαφορετική νομική θεμελίωση— στα άρθρα 5 και 9 GDPR, εφόσον η κατανομή σε τμήματα συνεπάγεται επεξεργασία ή έμμεση αποκάλυψη δεδομένων σχετικά με θρησκευτικές ή φιλοσοφικές πεποιθήσεις.

Η ισχυρότερη νομολογιακή σύνθεση φαίνεται να είναι Papageorgiou + Lavida/Oršuš: η πρώτη αφορά ειδικά την προστασία της θρησκευτικής συνείδησης και της μη αποκάλυψής της στο ελληνικό σχολείο, ενώ οι δεύτερες παρέχουν το πλαίσιο ελέγχου της δημιουργίας χωριστών εκπαιδευτικών ομάδων βάσει προστατευόμενου χαρακτηριστικού.

Τέλος, υπάρχει αυτοτελές ζήτημα τυπικής νομιμότητας. Η 108070/Δ2 φαίνεται να θεσπίζει γενικούς και απρόσωπους κανόνες για τις προϋποθέσεις συγκρότησης σχολικών τμημάτων και επομένως εμφανίζει έντονα χαρακτηριστικά κανονιστικής διοικητικής πράξης. Μέχρι τον έλεγχο που κάναμε δεν είχε εντοπιστεί δημοσίευσή της σε ΦΕΚ. Εφόσον επιβεβαιωθεί ότι δεν δημοσιεύθηκε και ότι οι συγκεκριμένοι κανόνες δεν απορρέουν ήδη από άλλη δημοσιευμένη κανονιστική πράξη, ανακύπτει χωριστό και ενδεχομένως θεμελιώδες ζήτημα ανυποστάτου/μη έναρξης ισχύος λόγω μη δημοσίευσης στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. Παλαιότερα στο ΣτΕ είχαμε κερδίσει την ακύρωση μιας τέτοιας απόφασης για την απαλλαγή από τα θρησκευτικά επειδή δεν είχε δημοσιευθεί στο ΦΕΚ. Την υπέγραφε μάλιστα η ίδια υπουργός Παιδείας, τότε υφυπουργός. 

Άρα υπάρχουν ουσιαστικά τρεις αυτοτελείς άξονες ελέγχου: (α) μη δημοσίευση κανονιστικής πράξης σε ΦΕΚ, (β) θρησκευτική ελευθερία και έμμεση αποκάλυψη πεποιθήσεων, και (γ) διακριτική μεταχείριση/σχολικός διαχωρισμός με κριτήριο συνδεόμενο με τη θρησκευτική ή φιλοσοφική συνείδηση.

Αναμένουμε από το Υπουργείο Παιδείας να διορθώσει από μόνο του αυτά τα λάθη πριν την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς. Διαφορετικά, υπάρχει πάντοτε το Συμβούλιο της Επικρατείας που αναμένει να ελέγξει την πλήρη συμμόρφωση με το ισχύον δίκαιο. 

Η υπόθεση της μικρής Μαρίας του Έβρου δεν είναι fake news, καθώς εξακολουθεί να εκκρεμεί στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο.

 Η υπόθεση που έμεινε στη δημόσια συζήτηση ως υπόθεση της «μικρής Μαρίας» αφορά μια ομάδα Σύρων και Παλαιστινίων προσφύγων και μεταναστών οι οποίοι, το καλοκαίρι του 2022, βρέθηκαν επανειλημμένα στην περιοχή του ποταμού Έβρου, ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία. Η δημόσια αντιπαράθεση επικεντρώθηκε τελικά στο εάν ανάμεσά τους υπήρχε ένα πεντάχρονο κορίτσι ονόματι Μαρία που πέθανε από τσίμπημα εντόμου ή σκορπιού σε νησίδα του ποταμού. Ωστόσο, από νομική άποψη, η υπόθεση που εξακολουθεί να απασχολεί το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου είναι σημαντικά ευρύτερη: αφορά καταγγελίες για επαναπροωθήσεις από την Ελλάδα προς την Τουρκία, εγκατάλειψη ανθρώπων σε νησίδες του Έβρου, κίνδυνο για τη ζωή τους και, ιδίως, το κατά πόσον η Ελλάδα συμμορφώθηκε με προσωρινό μέτρο που είχε διατάξει το ίδιο το ΕΔΔΑ.

1. Η εμφάνιση της ομάδας στον Έβρο τον Ιούλιο του 2022

Στις 14 Ιουλίου 2022 η HumanRights360 ενημερώθηκε ότι ομάδα προσφύγων βρισκόταν σε νησίδα του Έβρου. Η οργάνωση διαβίβασε πληροφορίες για την ομάδα και τις συντεταγμένες της στην Ελληνική Αστυνομία, στη Frontex, στην Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες και στην Εισαγγελία Ορεστιάδας. Σύμφωνα με το μεταγενέστερο χρονικό της υπόθεσης, ακολούθησαν επανειλημμένες επικοινωνίες προς τις ελληνικές αρχές. Οι αρχές υποστήριξαν ότι πραγματοποίησαν έρευνες, χωρίς να εντοπίσουν την ομάδα, και αργότερα ότι οι συγκεκριμένες συντεταγμένες βρίσκονταν σε τουρκικό και όχι ελληνικό έδαφος. (Καθημερινή)

Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η δικαστική διάσταση της υπόθεσης είχε ήδη αρχίσει πριν εμφανιστεί η καταγγελία περί θανάτου της «Μαρίας».

Στις 20 Ιουλίου 2022 υποβλήθηκε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου αίτημα προσωρινών μέτρων βάσει του Rule 39 του Κανονισμού του Δικαστηρίου. Η υπόθεση καταχωρίστηκε ως K.A. and Others v. Greece and Türkiye, αρ. προσφυγής 35090/22. Το αίτημα αφορούσε 50 Σύρους πρόσφυγες που φέρονταν να βρίσκονται εγκλωβισμένοι σε νησίδα του Έβρου. Το ΕΔΔΑ χορήγησε προσωρινά μέτρα στις 20 Ιουλίου. (gcr.gr)

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την κατανόηση της υπόθεσης: η διαδικασία του Στρασβούργου δεν δημιουργήθηκε εξαιτίας της ιστορίας περί «μικρής Μαρίας». Είχε ήδη ενεργοποιηθεί από τον Ιούλιο για την προστασία ανθρώπων που υποστήριζαν ότι βρίσκονταν σε κίνδυνο στον Έβρο και ότι είχαν υποστεί ή κινδύνευαν να υποστούν επαναπροώθηση.

2. Η καταγγελία για επαναπροώθηση

Σύμφωνα με όσα αργότερα τέθηκαν ενώπιον του ΕΔΔΑ, μέλη της ομάδας ισχυρίστηκαν ότι, παρά την έκδοση του προσωρινού μέτρου, επαναπροωθήθηκαν από την Ελλάδα στην Τουρκία. Στη συνέχεια, πολλοί από αυτούς πέρασαν ξανά τον Έβρο και βρέθηκαν εκ νέου σε νησίδα. Το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες περιγράφει ρητά την υπόθεση ως υπόθεση pushback: μετά την απόφαση του ΕΔΔΑ της 20ής Ιουλίου, μέλη της ομάδας φέρονται να επαναπροωθήθηκαν και αργότερα να εισήλθαν ξανά στην Ελλάδα. (CGVS)

Η διαδρομή αυτή εξηγεί και ένα μεγάλο μέρος της μεταγενέστερης σύγχυσης σχετικά με τον αριθμό και την ταυτότητα των ανθρώπων που βρίσκονταν κάθε φορά στη νησίδα. Η ομάδα που εμφανίζεται τον Αύγουστο δεν ήταν κατ’ ανάγκην απολύτως ταυτόσημη, ως προς τη σύνθεσή της, με την ομάδα των 50 ονομάτων που είχε αναφερθεί στο ΕΔΔΑ στις 20 Ιουλίου.

3. Η δεύτερη κρίση, τον Αύγουστο του 2022

Στις αρχές Αυγούστου οι οργανώσεις που είχαν επαφή με τους πρόσφυγες ενημέρωναν ότι άνθρωποι βρίσκονταν και πάλι εγκλωβισμένοι στον Έβρο. Στις 9 Αυγούστου 2022 υποβλήθηκε νέο αίτημα προς το ΕΔΔΑ για προσωρινά μέτρα. (Καθημερινή)

Τότε εμφανίσθηκε για πρώτη φορά και η καταγγελία ότι ένα μικρό κορίτσι είχε πεθάνει στη νησίδα. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες που μεταδόθηκαν εκείνες τις ημέρες, επρόκειτο για παιδί περίπου πέντε ετών, τη «Μαρία», που φερόταν να έχει πεθάνει μετά από τσίμπημα σκορπιού ή άλλου εντόμου.

Στις 13 Αυγούστου 2022, η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ εξέφρασε δημοσίως σοβαρή ανησυχία για περίπου σαράντα ανθρώπους που φέρονταν να βρίσκονται σε νησίδα στα ελληνοτουρκικά σύνορα και ανέφερε ότι, σύμφωνα με τις πληροφορίες που είχε λάβει, ένα παιδί είχε ήδη χάσει τη ζωή του. Το περιστατικό αυτό καταγράφεται και στην έκθεση AIDA για την Ελλάδα. (CGVS)

4. Ο εντοπισμός των 38 στην Ελλάδα

Το απόγευμα της 15ης Αυγούστου 2022 οι ελληνικές αρχές εντόπισαν τελικά ομάδα 38 ανθρώπων —35 Σύρων και τριών Παλαιστινίων— στην περιοχή των Λαβάρων στον Έβρο, σε ελληνικό έδαφος.

Η επίσημη ελληνική θέση ήταν ότι το σημείο όπου εντοπίστηκαν απείχε περίπου τέσσερα χιλιόμετρα από τις αρχικές συντεταγμένες της νησίδας και ότι οι προηγούμενες συντεταγμένες αφορούσαν τουρκικό έδαφος. Ο τότε υπουργός Μετανάστευσης Νότης Μηταράκης υποστήριξε ότι οι 38 πέρασαν μόνοι τους στην ελληνική όχθη με βάρκα, κάλεσαν το 112 και περισυνελέγησαν μέσα σε περίπου δύο ώρες. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Μετά τον εντοπισμό τους, τους παρασχέθηκαν τρόφιμα, νερό και ιατρική φροντίδα και ξεκίνησαν οι διαδικασίες καταγραφής και ασύλου. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

5. Από την ανθρωπιστική κρίση στην υπόθεση της «μικρής Μαρίας»

Τις αμέσως επόμενες ημέρες, το δημόσιο ενδιαφέρον μετατοπίστηκε σχεδόν ολοκληρωτικά από το ζήτημα της επαναπροώθησης και της παραμονής της ομάδας στη νησίδα προς το ερώτημα εάν είχε πράγματι πεθάνει ένα παιδί.

Η πρώτη αντίδραση της ελληνικής κυβέρνησης δεν ήταν ότι η καταγγελία ήταν εξαρχής ψευδής. Ο Νότης Μηταράκης επισκέφθηκε την ομάδα και στις 16 Αυγούστου αναφέρθηκε δημοσίως στις μαρτυρίες που είχαν δοθεί για νεκρό παιδί. Αργότερα εξήγησε ότι εκείνη τη στιγμή μετέφερε όσα είχαν δηλώσει ορισμένα μέλη της ομάδας και ότι η αμφισβήτηση προέκυψε μετά από περαιτέρω έρευνα. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Στις 30 Αυγούστου 2022, μιλώντας στη Βουλή, ο υπουργός παρουσίασε αυτό που χαρακτήρισε «σημαντικές ανακολουθίες» στην ιστορία.

Ένα από τα βασικά επιχειρήματα της κυβέρνησης ήταν η αντιπαραβολή των καταλόγων ονομάτων που είχαν διαβιβασθεί στο ΕΔΔΑ με τα πρόσωπα που τελικά καταγράφηκαν στην Ελλάδα. Στον κατάλογο του ΕΔΔΑ εμφανιζόταν συγκεκριμένη οικογένεια με τέσσερα παιδιά. Κατά την κυβέρνηση, τέσσερα παιδιά της οικογένειας βρίσκονταν εν ζωή μετά την άφιξη στην Ελλάδα. Υπήρχαν επίσης διαφορές ως προς τη γραφή ενός ονόματος —«Maria»/«Maya»— και ως προς το δηλωθέν έτος γέννησης ενός παιδιού. Με βάση αυτά και άλλα στοιχεία, η κυβέρνηση κατέληξε ότι δεν τεκμηριωνόταν η ύπαρξη πέμπτου παιδιού που είχε πεθάνει. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Από την άλλη πλευρά, δικηγόροι που εκπροσωπούσαν μέλη της ομάδας υποστήριξαν ότι οι κατάλογοι που συντάχθηκαν ενώ οι άνθρωποι βρίσκονταν εγκλωβισμένοι περιείχαν λάθη και παραλείψεις, μεταξύ άλλων λόγω δυσκολιών επικοινωνίας και έλλειψης διερμηνείας. Σύμφωνα με αυτή την εκδοχή, η «Μαρία» και η «Μάγια» ήταν διαφορετικά παιδιά και η έλλειψη πλήρους καταγραφής δεν αποτελούσε απόδειξη ότι το παιδί δεν υπήρξε. (Καθημερινή)

6. Το ζήτημα της ταφής και της εκταφής

Άλλο κεντρικό σημείο της αντιπαράθεσης ήταν το γεγονός ότι δεν υπήρξε σορός που να μπορεί να εξεταστεί.

Σύμφωνα με τις καταγγελίες της οικογένειας και άλλων μελών της ομάδας, το παιδί είχε ταφεί στη νησίδα. Η κυβέρνηση επεσήμανε ότι δεν είχε προσκομιστεί φωτογραφία του παιδιού μετά τον θάνατό του ή της ταφής του και ότι δεν είχε προσδιοριστεί με ακρίβεια το σημείο όπου βρισκόταν ο τάφος. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Αργότερα ο Νότης Μηταράκης υποστήριξε ότι είχε προταθεί να ζητηθεί από την Τουρκία δικαστική συνδρομή για εκταφή, αλλά ότι η οικογένεια δεν είχε αρχικά συναινέσει στις σχετικές ενέργειες. Κατά τον ίδιο, όταν η οικογένεια κατέθεσε αργότερα ενώπιον της Εισαγγελίας Ορεστιάδας, ανέφερε ότι δεν είχε πραγματοποιήσει η ίδια την ταφή, αλλά ότι άλλα μέλη της ομάδας είχαν πάρει το σώμα για να το θάψουν. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Η κυβέρνηση θεώρησε τα στοιχεία αυτά ενδεικτικά αναξιοπιστίας της καταγγελίας και ο υπουργός υπέβαλε στοιχεία στον Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Αυτό όμως δεν ισοδυναμεί με δικαστική διαπίστωση ότι το παιδί δεν υπήρξε ή ότι ο θάνατος επινοήθηκε. Το συγκεκριμένο πραγματικό ζήτημα παρέμεινε αμφισβητούμενο.

7. Η αναδίπλωση της HumanRights360 και το ζήτημα της κυριαρχίας στη νησίδα

Ένα δεύτερο πεδίο μεγάλης αντιπαράθεσης αφορούσε το εάν η νησίδα στην οποία βρισκόταν η ομάδα ήταν ελληνική ή τουρκική.

Οι οργανώσεις είχαν αρχικά εκτιμήσει, βάσει των συντεταγμένων και διαθέσιμων χαρτών, ότι το σημείο βρισκόταν στην Ελλάδα. Η ελληνική κυβέρνηση, επικαλούμενη τη Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού και το Πρωτόκολλο των Αθηνών του 1926, επέμενε ότι το συγκεκριμένο τμήμα της νησίδας βρισκόταν εκτός ελληνικής επικράτειας και, συνεπώς, ότι δεν μπορούσε να επιχειρήσει εκεί χωρίς να εισέλθει σε τουρκικό έδαφος. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Η HumanRights360 αναγνώρισε αργότερα ότι η αρχική της εκτίμηση περί ελληνικού εδάφους ήταν εσφαλμένη. (Καθημερινή)

Η παραδοχή αυτή είχε μεγάλη πολιτική σημασία, αλλά δεν έλυσε το βασικό αντικείμενο της προσφυγής στο ΕΔΔΑ. Και αυτό διότι οι προσφεύγοντες δεν ισχυρίζονται μόνο ότι η Ελλάδα όφειλε να τους διασώσει από συγκεκριμένη νησίδα. Καταγγέλλουν προηγούμενη παρουσία τους στην ελληνική επικράτεια, σύλληψη ή έλεγχο από Έλληνες κρατικούς φορείς και βίαιη επιστροφή τους στην Τουρκία.

8. Η κύρια προσφυγή στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο

Μετά τα προσωρινά μέτρα υποβλήθηκε η πλήρης προσφυγή στο Στρασβούργο.

Η υπόθεση είναι σήμερα καταχωρισμένη μαζί με συναφή υπόθεση ως:

K.A. and Others v. Greece and Türkiye και B.A. and Others v. Greece, applications nos. 35090/22 and 38444/22.

Το ΕΔΔΑ κοινοποίησε τις προσφυγές στις εμπλεκόμενες κυβερνήσεις στις 31 Μαρτίου 2023 και η σχετική ανακοίνωση δημοσιεύθηκε στο HUDOC στις 17 Απριλίου 2023. (HUDOC)

Η υπόθεση εξακολουθεί να εμφανίζεται ως εκκρεμής (pending) στις πλέον πρόσφατες δημόσιες καταγραφές που είναι διαθέσιμες. Η ενημέρωση του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ για το 2025 περιλαμβάνει ακόμη τις K.A. and Others και B.A. and Others μεταξύ των εκκρεμών υποθέσεων κατά της Ελλάδας για καταγγελλόμενη κακομεταχείριση στα εξωτερικά σύνορα, ενώ και η βάση του Border Violence Monitoring Network τις χαρακτηρίζει pending. (Police and Human Rights Resources)

9. Τι ακριβώς εξετάζει σήμερα το ΕΔΔΑ

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο για την αποτίμηση της υπόθεσης.

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο δεν έχει κληθεί απλώς να απαντήσει στο δημοσιογραφικό ή πολιτικό ερώτημα «υπήρξε ή όχι η μικρή Μαρία;».

Οι προσφυγές αφορούν πολύ σοβαρότερα ζητήματα της Ευρωπαϊκής Σύμβασης:

Άρθρο 2 ΕΣΔΑ – δικαίωμα στη ζωή.
Εξετάζεται κατά πόσον οι ενέργειες ή παραλείψεις των κρατικών αρχών εξέθεσαν τους προσφεύγοντες σε πραγματικό και άμεσο κίνδυνο για τη ζωή τους και κατά πόσον υπήρχαν επαρκή μέτρα προστασίας.

Άρθρο 3 ΕΣΔΑ – απαγόρευση απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης.
Η πολύωρη ή πολυήμερη εγκατάλειψη ανθρώπων, μεταξύ των οποίων παιδιά και έγκυες γυναίκες, χωρίς νερό, τροφή, στέγη ή ιατρική βοήθεια μπορεί, εφόσον αποδειχθεί, να εγείρει ζήτημα παραβίασης του άρθρου 3.

Άρθρο 5 ΕΣΔΑ – δικαίωμα στην προσωπική ελευθερία.
Το Δικαστήριο εξετάζει τις καταγγελίες για σύλληψη και κράτηση των προσφευγόντων πριν από την καταγγελλόμενη επαναπροώθησή τους.

Άρθρο 13 ΕΣΔΑ – δικαίωμα αποτελεσματικής προσφυγής.
Τίθεται το ζήτημα εάν υπήρχε στην Ελλάδα πραγματικά αποτελεσματικό ένδικο βοήθημα με το οποίο οι ενδιαφερόμενοι θα μπορούσαν να προβάλουν τις καταγγελίες περί pushback και κακομεταχείρισης.

Άρθρο 34 ΕΣΔΑ – απρόσκοπτη άσκηση του δικαιώματος ατομικής προσφυγής.
Εδώ βρίσκεται ένα εξαιρετικά κρίσιμο σκέλος της υπόθεσης: οι προσφεύγοντες ισχυρίζονται ότι επαναπροωθήθηκαν παρά το γεγονός ότι το ΕΔΔΑ είχε ήδη εκδώσει προσωρινό μέτρο στις 20 Ιουλίου 2022. Εάν το Δικαστήριο δεχθεί ότι ελληνικές αρχές είχαν πράγματι υπό τον έλεγχό τους τους προσφεύγοντες και τους επαναπροώθησαν παρά την εντολή του Στρασβούργου, το ζήτημα υπερβαίνει την ουσία της μεταναστευτικής διαχείρισης και αφορά ευθέως τον σεβασμό της δικαιοδοσίας του ίδιου του ΕΔΔΑ. Οι δημόσιες καταγραφές της υπόθεσης αναφέρουν ότι το Δικαστήριο εξετάζει, μεταξύ άλλων, τα άρθρα 2, 3, 5, 13 και 34 της Σύμβασης. (Border violence)

10. Η σχέση της «Μαρίας» με την εκκρεμή προσφυγή

Η καταγγελία για τον θάνατο του παιδιού αποτελεί μέρος του πραγματικού υποβάθρου της προσφυγής. Το ίδιο το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες, περιγράφοντας την υπόθεση 35090/22, αναφέρει ότι οι πρόσφυγες κατήγγειλαν ότι ένα μικρό κορίτσι πέθανε στη νησίδα από τσιμπήματα εντόμων. (CGVS)

Όμως η έκβαση της προσφυγής δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το εάν το Δικαστήριο θα θεωρήσει αποδεδειγμένο τον θάνατο της Μαρίας.

Ακόμη και αν το συγκεκριμένο γεγονός δεν αποδειχθεί, παραμένουν αυτοτελή τα ερωτήματα:

αν οι προσφεύγοντες είχαν προηγουμένως εισέλθει στην Ελλάδα,

αν βρέθηκαν υπό τον έλεγχο ελληνικών κρατικών οργάνων,

αν απομακρύνθηκαν χωρίς ατομική διαδικασία προς την Τουρκία,

αν οι συνθήκες της επιχείρησης τους εξέθεσαν σε κίνδυνο κατά παράβαση των άρθρων 2 και 3,

και, κυρίως, αν ελληνικές αρχές προχώρησαν σε επαναπροώθηση μετά την έκδοση του προσωρινού μέτρου του ΕΔΔΑ.

Γι’ αυτό και είναι παραπλανητικό να παρουσιάζεται η μεταγενέστερη αμφισβήτηση της ιστορίας της Μαρίας ως δήθεν κατάρρευση ολόκληρης της υπόθεσης του Στρασβούργου.

11. Η σημασία της μεταγενέστερης νομολογίας του ΕΔΔΑ για τις επαναπροωθήσεις στον Έβρο

Η εκκρεμής υπόθεση απέκτησε ακόμη μεγαλύτερο νομικό ενδιαφέρον μετά την απόφαση του ΕΔΔΑ της 7ης Ιανουαρίου 2025 στην υπόθεση A.R.E. v. Greece.

Στην υπόθεση εκείνη, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο δέχθηκε για πρώτη φορά ότι συγκεκριμένη προσφεύγουσα είχε υποστεί παράνομη επαναπροώθηση από την Ελλάδα προς την Τουρκία. Ακόμη σημαντικότερο, έκρινε ότι υπήρχαν ισχυρές ενδείξεις συστηματικής πρακτικής επαναπροωθήσεων υπηκόων τρίτων χωρών από την περιοχή του Έβρου προς την Τουρκία. (ECHR)

Η απόφαση A.R.E. δεν προδικάζει την υπόθεση των 38. Αλλά μεταβάλλει ουσιωδώς το νομολογιακό περιβάλλον μέσα στο οποίο θα την κρίνει το ΕΔΔΑ: ο ισχυρισμός περί pushbacks στον Έβρο δεν αντιμετωπίζεται πλέον από το Δικαστήριο ως ένα γεγονός που εμφανίζεται για πρώτη φορά και στερείται ευρύτερου πλαισίου.

12. Πού βρίσκεται λοιπόν η υπόθεση σήμερα

Τέσσερα χρόνια μετά τα γεγονότα, πρέπει να διακρίνονται τρία διαφορετικά επίπεδα.

Πρώτον, η ύπαρξη και ο θάνατος της πεντάχρονης «Μαρίας» εξακολουθούν να αποτελούν αμφισβητούμενο πραγματικό γεγονός. Η ελληνική κυβέρνηση κατέληξε ότι ο θάνατος δεν τεκμηριώθηκε και δημόσια παρουσίασε την ιστορία ως ψευδή. Η οικογένεια και μέλη της ομάδας επέμειναν ότι το παιδί υπήρξε και πέθανε στη νησίδα. Δεν υπάρχει έως σήμερα δημόσια γνωστή δικαστική απόφαση που να έχει επιλύσει οριστικά, με δεδικασμένο και βάσει πλήρους αποδεικτικής διαδικασίας, το συγκεκριμένο πραγματικό ζήτημα.

Δεύτερον, η διαπίστωση ότι η αρχική νησίδα βρισκόταν σε τουρκικό έδαφος δεν εξαλείφει τις καταγγελίες για προηγούμενες επαναπροωθήσεις από ελληνικό έδαφος. Αυτό ακριβώς είναι ένα από τα ζητήματα που έχει τεθεί ενώπιον του ΕΔΔΑ.

Τρίτον, και κυριότερο, η κύρια υπόθεση στο Στρασβούργο παραμένει ανοικτή. Το ΕΔΔΑ καλείται να αποφανθεί εάν η Ελλάδα παραβίασε θεμελιώδεις εγγυήσεις της Σύμβασης κατά τον χειρισμό των ανθρώπων αυτών στον Έβρο και εάν υπήρξε επαναπροώθηση παρά το ήδη εκδοθέν προσωρινό μέτρο του Δικαστηρίου.

Έτσι, η ιστορική αποτίμηση της υπόθεσης δεν μπορεί να εξαντλείται στη φράση «η μικρή Μαρία ήταν fake news», όπως κυριάρχησε σε ένα μέρος του πολιτικού λόγου μετά το 2022. Η αμφισβήτηση του θανάτου του παιδιού είναι ένα τμήμα της ιστορίας. Η δικαστική υπόθεση που εξακολουθεί να υφίσταται αφορά πρωτίστως τη συμπεριφορά των κρατικών αρχών στα ελληνοτουρκικά σύνορα και τον ισχυρισμό ότι άνθρωποι που βρίσκονταν υπό την προστασία προσωρινού μέτρου του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου επαναπροωθήθηκαν προς την Τουρκία.

Ακριβώς αυτό το σκέλος αναμένει ακόμη την τελική κρίση του Στρασβούργου.

Η εφαρμογή του Ν.3471/2006 σε κρατικές ψηφιακές πλατφόρμες Υπουργείων και δημόσιων φορέων

Το πεδίο εφαρμογής του Ν.3471/2006 αφορά την προστασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και του απορρήτου κατά την επεξεργασία που υποβάλλονται τα δεδομένα αυτά στο πλαίσιο παροχής υπηρεσιών ηλεκτρονικών υπηρεσιών σε δημόσια προσβάσιμα δίκτυα ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Η διεύθυνση του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου (e-mail address), κατά το μέτρο που υποβάλλεται σε επεξεργασία για τη δρομολόγηση και διαβίβαση ηλεκτρονικού μηνύματος, εμπίπτει στην έννοια των δεδομένων κίνησης, όταν δηλαδή υποβάλλεται σε επεξεργασία στο πλαίσιο παροχής διαθέσιμων στο κοινό υπηρεσιών αποτελεί «δεδομένα κίνησης» (ο νομοθετικός ορισμός των δεδομένων κίνησης είναι: «τα δεδομένα που υποβάλλονται σε επεξεργασία για τους σκοπούς της διαβίβασης μιας επικοινωνίας σε δίκτυο ηλεκτρονικών επικοινωνιών ή της χρέωσής της»). Η προστασία των δεδομένων κίνησης στο πλαίσιο αυτό διέπεται από τον Ν.3471/2006 κατά το πεδίο εφαρμογής του.

Η έννοια της "παροχής δημόσια διαθέσιμων στο κοινό υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών" είναι ευρεία και αφορά κάθε υπηρεσία που παρέχεται με αμοιβή ή και χωρίς αμοιβή στο κοινό με τη μεταφορά σημάτων μέσω δημόσια προσβάσιμου δικτύου ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Το "δημόσια προσβάσιμο δίκτυο ηλεκτρονικών επικοινωνιών" είναι, μεταξύ άλλων, το τηλεφωνικό δίκτυο, καθώς και το διαδίκτυο. Ως έννοια λοιπόν το "δημόσιο δίκτυο ηλεκτρονικών εοικοινωνιών" αντιδιαστέλλεται προς τα εσωτερικά δίκτυα (τα intranets), τα οποία δεν διέπονται από το πεδίο εφαρμογής της Οδηγίας 2002/58 και του Ν.3471/2006 αλλά από τον ΓΚΠΔ. Η παροχή των υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών περιλαμβάνει τόσο την πρόσβαση στο δίκτυο όσο και άλλες υπηρεσίες. Ο φορέας παροχής του δίκτυο δηλαδή δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκη με τον πάροχο υπηρεσίας ηλεκτρονικών επικοινωνιών, αλλά αποτελούν διαφορετικές οντότητες, καθώς η ίδια η πρόσβαση στο δίκτυο διαφοροποιείται από την παροχή των υπηρεσιών που διατίθενται στο κοινό μέσω του δικτύου.

Στο πλαίσιο αυτό, ο Ν.3471/2006 αποτελεί τον ειδικό νόμο που διέπει την επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα στον τομέα των ηλεκτρικών επικοινωνιών είτε αυτές παρέχονται από τον ιδιωτικό τομέα είτε από τον δημόσιο τομέα. Για τον λόγο αυτόν και στην ιστοσελίδα. «Ηλεκτρονική Συνταγογράφηση» περιλαμβάνεται το έγγραφο «Όροι Χρήσης και Πολιτική Προστασίας Απορρήτου» που ορίζει ρητώς ότι η προστασία των δεδομένων από αυτή την δημόσια υπηρεσία παροχής ηλεκτρονικών επικοινωνιών διέπεται και από τον Ν.3471/2006. Υπάρχει ρητή αναφορά λοιπόν στον Ν.3471/2006 για την υπηρεσία του e-prescription, από την οποία εστάλη και το μήνυμα για την «Ασφαλή Κολύμβηση». Συγκεκριμένα πρόκειται για την αναφορά στον Ν.3471/2006 που βρίσκεται αναρτημένη στην ιστοθέση: https://www.e-prescription.gr/portal/oroi-chrisis-kai-politiki-prostasias-aporritou/#

Σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου 14 του Ν.3471/2006 που ορίζει και την ελάχιστη αποζημίωση των 10.000 ευρώ, στην προκειμένη υπό κρίση περίπτωση θα πρέπει να επισημανθεί ότι αυτή η διάταξη, κατά την διατύπωση της αφορά την αστική ευθύνη «φυσικού ή νομικού προσώπου» που παραβιάζει τον συγκεκριμένο νόμο. Άρα, εφόσον διαπιστωθεί παράβαση οποιασδήποτε ουσιαστικής διάταξης του ν. 3471/2006, δεν υπάρχει στο γράμμα του άρθρου 14 περιορισμός στις παραβάσεις του άρθρου 11 που αφορά αποκλειστικά τις εμπορικές επικοινωνίες. Η ευρύτητα της διατύπωσης δεν περιορίζει την αστική ευθύνη μόνο στον ιδιωτικό τομέα, καθώς εάν ήταν αυτή η βούληση του νομοθέτη θα είχε επιλεγει η διατύπωση «φυσικό ή νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου» που ήταν ακριβώς αυτή που είχε επιλέγει στο άρθρο 23 του Ν.2472/1997, χωρίς βέβαια και πάλι τότε να περιορίζεται η αστική ευθύνη του δημοσίου. Το γεγονός λοιπόν ότι στο άρθρο 11 γίνεται ειδικά λόγος για εμπορική προώθηση αγαθών ή υπηρεσιών, δεν επηρεάζει το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 14 για την αστική ευθύνη, η οποία αφορά κάθε παράβαση του Ν.3471/2006 κι όχι μόνο τις εμπορικές επικοινωνίες. Για παράδειγμα, το άρθρο 5 ορίζει ότι η νόμιμη βάση της επεξεργασίας είναι η συγκατάθεση του υποκειμένου των δεδομένων ή η σύμβαση. Εάν η επεξεργασία μιας ηκεκτρονικής διεύθυνσης στο πλαίσιο παροχης υπηρεσίας ηλεκτρονικης επικοινωνίας σε δημόσιο δίκτυο ηλεκτρονικών επικοινωνιών δεν βασίζεται λοιπόν στην συγκατάθεση του άρθρου αυτού ή σε άλλη διάταξη του Ν.3471/2006, η αστική ευθύνη του παραβάτη διέπεται από το άρθρο 14 του Ν.3471/2006 ανεξάρτητα αν αφορά μη ζητηθείσα εμπορική επικοινωνία.

Αυτό επιβεβαιώθηκε πρόσφατα και από το άρθρο άρθρο 60 του Ν. 5294/2026, νόμος με τον οποίο ρυθμίζεται το κρατικό «Ενιαίο Κέντρο Εξυπηρέτησης» που οργανώθηκε από το Υπουργείο Ψηφιακής Πολιτικής,  για το οποίο, στην παράγραφο 3 ορίζει ως εξής:

«Στο πλαίσιο λειτουργίας του Ενιαίου Κέντρου Εξυπηρέτησης, και ιδίως κατά την τηλεφωνική εξυπηρέτηση, η κλήση ηχογραφείται σε συμμόρφωση με τον ν. 3471/2006 (Α’ 133) και την Οδηγία 2002/58/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 12ης Ιουλίου 2002 σχετικά με την επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και την προστασία της ιδιωτικής ζωής στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών (L 201/37).”

Η συγκεκριμένη νομοθετική διάταξη καταστρώθηκε σε αυτή την μορφή, ύστερα από την Γνωμοδότηση 1/2026 της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα, η οποία εκλήθη να γνωμοδοτήσει για το σχετικό σχέδιο νόμου, πριν αυτό ψηφιστεί από την Βουλή. Σύμφωνα με την Γνωμοδότηση 1/2026 της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα επί του σχεδίου διάταξης νόμου που αφορά στο έργο “GOV CRM – Ενιαία Ψηφιακή Υποδομή για την Εξυπηρέτηση Πολιτών και Επιχειρήσεων”, η σχετική νομοθετική διάταξη που διέπει την λειτουργία μιαςδημόσιας ψηφιακής υποδομής εξυπηρέτησης πολιτών πρέπει να περιλαμβάνει την εξής διατύπωση:

“στο πλαίσιο λειτουργίας του Ενιαίου Κέντρου, και ιδίως κατά την τηλεφωνική εξυπηρέτηση αυτού, η κλήση ηχογραφείται σε συμμόρφωση με το Ν.3471/2006 (ΦΕΚ Α 133/28.06.2006) και την Οδηγία 2002/58/ΕΚ”.

Επομένως, το Ελληνικό Δημόσιο έχει αναγνωρίσει πολύ πρόσφατα, με τον Ν.5294/2026, ότι οι κρατικές ψηφιακές υποδομές που παρέχονται στο πλαίσιο της πρόσβασης του κοινού σε δημόσιο δίκτυο ηλεκτρονικών επικοινωνιών οφείλουν να συμμορφώνονται με τις διατάξεις του Ν.3471/2006. Αξίζει να τονιστεί ότι η διάταξη αυτή δεν επεκτείνει νομοθετικά το -ήδη ισχύον- πεδίο εφαρμογής του Ν.3471/2006 όπως θα είχε συμβεί εάν η διατύπωση ήταν «στο πλαίσιο λειτουργίας του Ενιαίου Κέντρου εφαρμόζεται ο Ν.3471/2006», αλλά σκόπιμα η Αρχή και ο Νομοθέτης επέλεξαν την φράση «σε συμμόρφωση», για επιβεβαιωτικούς και όχι για ιδρυτικούς της υποχρέωσης λόγους.

Συνεπώς υπάρχει πρόσφατη νομοθεσία του 2026 που επιβεβαιώνει ότι και οι κρατικές υπηρεσίες παροχής υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών διέπονται από τις διατάξεις του Ν.3471/2006 όσον αφορά την επεξεργασία των δεδομένων κίνησης όπως είναι η διεύθυνση του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου του χρήστη και συνεπώς αυτό σημαίνει ότι η εφαρμογή αφορά και την αστική ευθύνη του κράτους ως προς το ποσό της ελάχιστης αποζημίωσης.

Ανακεφαλαιώνοντας τα ανωτέρω, η υπαγωγή της επεξεργασίας δεδομένων στον ν. 3471/2006 δεν στηρίζεται απλώς στο γεγονός ότι το ένα κρατικό μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου διαβιβάστηκε μέσω του διαδικτύου. Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι για την αποστολή του χρησιμοποιήθηκε η ηλεκτρονική διεύθυνση την οποία ο χρήστης είχε γνωστοποιήσει στο πλαίσιο συγκεκριμένης ηλεκτρονικής υπηρεσίας, και η οποία υποβλήθηκε εκ νέου σε επεξεργασία προκειμένου να πραγματοποιηθεί ηλεκτρονική επικοινωνία προς τον χρήστη μέσω δημόσια προσβάσιμου δικτύου ηλεκτρονικών επικοινωνιών.

Ως εκ τούτου, είναι σαφές πλέον ότι η ηλεκτρονική διεύθυνση δεν εξετάζεται εν προκειμένω απλώς ως στοιχείο ταυτοποίησης αποθηκευμένο σε αρχείο του Δημοσίου, περίπτωση στην οποία η επεξεργασία της θα υπαγόταν καταρχήν στο γενικό καθεστώς του ΓΚΠΔ. Εξετάζεται ως δεδομένο που χρησιμοποιήθηκε λειτουργικά για τη δρομολόγηση και διαβίβαση συγκεκριμένης ηλεκτρονικής επικοινωνίας προς τον συνδρομητή ή χρήστη. Κατά το μέτρο αυτό αποκτά τη λειτουργία δεδομένου κίνησης, δεδομένου ότι ο ίδιος ο νομοθετικός ορισμός καταλαμβάνει τα δεδομένα που υποβάλλονται σε επεξεργασία «για τους σκοπούς της διαβίβασης μιας επικοινωνίας σε δίκτυο ηλεκτρονικών επικοινωνιών ή της χρέωσής της».

Πρέπει, επομένως, να διακρίνονται δύο αυτοτελή στάδια επεξεργασίας. Η αρχική συλλογή και τήρηση της ηλεκτρονικής διεύθυνσης στο πληροφοριακό σύστημα της ηλεκτρονικής συνταγογράφησης αποτελεί επεξεργασία προσωπικών δεδομένων που διέπεται καταρχήν από τον ΓΚΠΔ. Όταν όμως η ίδια ηλεκτρονική διεύθυνη χρησιμοποιείται από ένα Υπουργείο για τη διαβίβαση ηλεκτρονικού μηνύματος μέσω δημόσιου δικτύου ηλεκτρονικών επικοινωνιών, ενεργοποιείται επιπροσθέτως το ειδικό κανονιστικό πλαίσιο των ηλεκτρονικών επικοινωνιών, δηλαδή η Οδηγία 2002/58/ΕΚ και ο ν. 3471/2006, κατά το μέρος που ρυθμίζουν ειδικά τη συγκεκριμένη επεξεργασία. Η εφαρμογή του ειδικού αυτού καθεστώτος δεν εξαρτάται, λοιπόν, από το εάν ο σκοπός του μηνύματος ήταν εμπορικός. Η εμπορική προώθηση αποτελεί το ειδικό καθ’ ύλη μεν αντικείμενο του άρθρου 11 ν. 3471/2006, όχι όμως προϋπόθεση εφαρμογής ολόκληρου του νόμου. Ο ν. 3471/2006 περιέχει και αυτοτελείς κανόνες για την επεξεργασία δεδομένων στο πλαίσιο των ηλεκτρονικών επικοινωνιών, μεταξύ των οποίων το άρθρο 5.

Προς την ίδια κατεύθυνση κινείται πλέον και ο ίδιος ο νομοθέτης με το άρθρο 60 ν. 5294/2026, το οποίο, κατόπιν της Γνωμοδότησης 1/2026 της ΑΠΔΠΧ, προβλέπει για κρατική ψηφιακή υποδομή εξυπηρέτησης πολιτών συμμόρφωση με τον ν. 3471/2006 και την Οδηγία 2002/58/ΕΚ. Η διάταξη αυτή έχει ιδιαίτερη ερμηνευτική σημασία, διότι καταδεικνύει ότι η δημόσια φύση του φορέα που οργανώνει μια ψηφιακή υπηρεσία προς τους πολίτες δεν αποτελεί αφ’ εαυτής λόγο αποκλεισμού της εφαρμογής του ειδικού δικαίου των ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Υπό τα δεδομένα αυτά, δεν πρόκειται για αναλογική επέκταση του ν. 3471/2006 σε περίπτωση που βρίσκεται εκτός του πεδίου εφαρμογής του, αλλά για εφαρμογή των ειδικών κανόνων του νόμου σε πράξη επεξεργασίας η οποία πραγματοποιήθηκε ακριβώς κατά τη χρήση δεδομένου για την πραγματοποίηση ηλεκτρονικής επικοινωνίας μέσω δημόσια προσβάσιμου δικτύου. Εφόσον δε η συγκεκριμένη επεξεργασία δεν στηριζόταν στη συγκατάθεση του χρήστη ή σε άλλη νόμιμη βάση που προβλέπει ο ν. 3471/2006 για την επίδικη πράξη επεξεργασίας, τίθεται ζήτημα παράβασης του άρθρου 5 αυτού.

Από τη στιγμή που διαπιστώνεται παράβαση ουσιαστικής διάταξης του ν. 3471/2006, το ζήτημα της αστικής ευθύνης μεταφέρεται στο άρθρο 14 του ίδιου νόμου. Η διάταξη αυτή δεν αναφέρεται σε «παράβαση του άρθρου 11», αλλά, με συνειδητά γενική διατύπωση, σε ζημία που προκαλείται «κατά παράβαση του νόμου αυτού». Επομένως, εφόσον αποδειχθεί ότι η συγκεκριμένη επεξεργασία εμπίπτει στο άρθρο 5 και πραγματοποιήθηκε κατά παράβασή του, δεν προκύπτει από το γράμμα του άρθρου 14 βάση για να αποκλειστεί η εφαρμογή του μόνο και μόνο επειδή το επίμαχο μήνυμα είχε χαρακτήρα ενημέρωσης για ζήτημα δημοσίου ενδιαφέροντος και όχι εμπορικής επικοινωνίας.