Θαλάσσια πάρκα και διεθνές δίκαιο: η περίπτωση της Τουρκίας

 Η εξαγγελία από την Τουρκία περί δημιουργίας δύο θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών (μίας στο βόρειο Αιγαίο, δυτικά της Ίμβρου και της Τενέδου, και μίας στην Ανατολική Μεσόγειο), θέτει ένα γενικότερο ερώτημα διεθνούς δικαίου: μπορεί ένα παράκτιο κράτος να δημιουργεί μονομερώς θαλάσσια προστατευόμενη περιοχή σε θαλάσσιες ζώνες που δεν υπάγονται στην κυριαρχία ή τη δικαιοδοσία του;

[Να διευκρινίσω εδώ ότι εκλαμβάνω ως δεδομένο ότι η τουρκική εξαγγελία δεν αφορά MONO περιοχές στην τουρκική κυριαρχία, καθώς αυτό έχει ήδη διατυπωθεί στην Έκθεση της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Τουρκία του έτους 2025, έκθεση που αναφέρει ότι τον Αύγουστο του 2025 η Τουρκία ανακοίνωσε δύο θαλάσσια πάρκα «extending into areas under Greek jurisdiction».]

 Το ερώτημα είναι εάν αυτό επιτρέπεται ή όχι από το διεθνές δίκαιο. 

 Αρχικά θα πρέπει να θυμόμαστε ότι η Τουρκία δεν αποτελεί συμβαλλόμενο μέρος στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας του 1982 (UNCLOS). Ωστόσο, μεγάλο μέρος των κανόνων που κωδικοποιήθηκαν στην UNCLOS αποτελεί συγχρόνως εθιμικό διεθνές δίκαιο και, ως τέτοιο, δεσμεύει όλα τα κράτη ανεξαρτήτως κύρωσης της Σύμβασης.

Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης το έχει επανειλημμένα επιβεβαιώσει σε υποθέσεις στις οποίες ένα από τα διάδικα κράτη δεν ήταν μέρος της UNCLOS. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η απόφαση Territorial and Maritime Dispute (Nicaragua v. Colombia) του 2012. Το Δικαστήριο δέχθηκε ότι οι κανόνες των άρθρων 74 και 83 UNCLOS για την οριοθέτηση ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας, καθώς και του άρθρου 121 για το καθεστώς των νησιών, αποτελούν κανόνες εθιμικού διεθνούς δικαίου. Άρα ως προς αυτά τα θέματα (ΑΟΖ, καθεστώς νησιών και υφαλοκρηπίδα) δεν μας ενδιαφέρει που η Τουρκία δεν έχει υπογράψει την UNCLOS

Ακόμη πιο πρόσφατα, στην απόφαση της 21ης Απριλίου 2022 στην υπόθεση Nicaragua v. Colombia, το Διεθνές Δικαστήριο επανέλαβε ότι οι κανόνες για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των παράκτιων κρατών στην ΑΟΖ, όπως αποτυπώνονται μεταξύ άλλων στα άρθρα 56, 58, 61, 62 και 73 UNCLOS, αντανακλούν εθιμικό διεθνές δίκαιο. Επομένως η Τουρκία δεν μπορεί να αντιτάξει απλώς ότι «δεν έχει υπογράψει την UNCLOS» για ζητήματα όπως οι υποχρεώσεις των παράκτιων κρατών στην ΑΟΖ.  Σε αυτή την υπόθεση, η οποία μοιάζει πάρα πολύ με την υπόθεση της Τουρκίας, η  Κολομβία (που επίσης δεν έχει υπογράψει την UNCLOS) υποστήριζε ότι οι ενέργειές της δικαιολογούνταν, μεταξύ άλλων, από τη διεθνή υποχρέωσή της να προστατεύει και να διατηρεί το θαλάσσιο περιβάλλον.Το ΔΔΧ απέρριψε το επιχείρημα.Έκρινε ότι η Κολομβία δεν μπορούσε, επικαλούμενη την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, να ασκεί δικαιοδοσία ως προς τη διατήρηση των πόρων μέσα στην ΑΟΖ της Νικαράγουας. Η δικαιοδοσία αυτή ανήκε στο παράκτιο κράτος. Και έκρινε ότι η συμπεριφορά της Κολομβίας παραβίαζε τους εθιμικούς κανόνες που αντανακλώνται στα άρθρα 56, 58 και 73 UNCLOS.

Ωστόσο παραμένει προς έρευνα κατά πόσον στην συγκεκριμένη περίπτωση, δηλαδή ως προς την δημιουργία θαλάσσιων πάρκων, υπάρχει εθιμικό διεθνές δίκαιο που παραβιάζεται από την Τουρκία. 

 Το άρθρο 121 παρ. 2 UNCLOS προβλέπει ότι η αιγιαλίτιδα ζώνη, η συνορεύουσα ζώνη, η ΑΟΖ και η υφαλοκρηπίδα ενός νησιού καθορίζονται με τους ίδιους κανόνες που εφαρμόζονται στην ηπειρωτική επικράτεια. Η αρχή αυτή είναι κρίσιμη για το τουρκικό πάρκο στο βόρειο Αιγαίο, διότι απέναντι και πλησίον της περιοχής βρίσκονται, μεταξύ άλλων, η Λήμνος και η Σαμοθράκη.Έτσι περιγράφεται ο ίδιος ο τουρκικός χάρτης από τις δημοσιευμένες πηγές: το Northern Aegean Marine Protected Area εκτείνεται δυτικά Ίμβρου και Τενέδου, μεταξύ Σαμοθράκης και Λήμνου. Βέβαια δεν προκύπτει ότι το εξαγγελλόμενο τουρκικό πάρκο εισέρχεται στη σημερινή ελληνική αιγιαλίτιδα ζώνη των 6 ν.μ. της Λήμνου ή της Σαμοθράκης. Οι σοβαρότερες ελληνικές ενστάσεις αφορούν κυρίως δυνητική ελληνική υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ και την απόπειρα άσκησης τουρκικής δικαιοδοσίας πέραν της τουρκικής αιγιαλίτιδας ζώνης. Η κοινοβουλευτική ερώτηση  που έχει υποβάλλει ο ευρωβουλευτής Γιάννης Μανιάτης προς την Επιτροπή μιλά για «areas of potential Greek continental shelf and EEZ and territorial waters», αλλά αυτό είναι η διατύπωση του ερωτώντος ευρωβουλευτή και όχι διαπίστωση οριοθέτησης από δικαιοδοτικό όργανο. Ο δημοσιευμένος χάρτης δείχνει ότι τα δυτικά όρια του πάρκου πλησιάζουν τις θαλάσσιες ζώνες ανατολικά/νοτιοανατολικά της Σαμοθράκης και ανατολικά/βορειοανατολικά της Λήμνου, αλλά για να πούμε π.χ. «φθάνει Χ ν.μ. από τις ακτές της Λήμνου» χρειάζονται οι ακριβείς συντεταγμένες του πολυγώνου και χαρτογραφικός υπολογισμός.

Ιδιαίτερη σημασία έχει εδώ η διάκριση μεταξύ ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας. Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να «ανακηρύξει» υφαλοκρηπίδα για να αποκτήσει δικαιώματα επ' αυτής. Τα δικαιώματα του παράκτιου κράτους στην υφαλοκρηπίδα υπάρχουν ipso facto και ab initio, λόγω της κυριαρχίας του επί της χερσαίας επικράτειας. Το καθεστώς αυτό αποτυπώνεται στα άρθρα 76 και 77 UNCLOS. Το άρθρο 77 αναγνωρίζει στο παράκτιο κράτος κυριαρχικά δικαιώματα επί της υφαλοκρηπίδας για την εξερεύνηση και εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της. Τα δικαιώματα αυτά είναι αποκλειστικά.

Συνεπώς, κατά το μέρος που ένα τουρκικό «θαλάσσιο πάρκο» επιχειρεί να ρυθμίσει δραστηριότητες που αφορούν τον βυθό ή τους φυσικούς πόρους περιοχής που εμπίπτει στην ελληνική υφαλοκρηπίδα, ανακύπτει άμεσα ζήτημα προσβολής ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Χρειάζεται όμως μία σημαντική επιφύλαξη: η υφαλοκρηπίδα αφορά τον βυθό και το υπέδαφος και δεν παρέχει από μόνη της γενική δικαιοδοσία επί της υπερκείμενης υδάτινης στήλης. Επομένως η νομική αξιολόγηση ενός συγκεκριμένου μέτρου του «πάρκου» εξαρτάται και από το αντικείμενο της τουρκικής ρύθμισης.

Ακόμη και αν γίνει δεκτή η τουρκική θέση ότι ορισμένες από τις επίμαχες περιοχές αποτελούν αντικείμενο μη οριοθετημένων επικαλυπτόμενων αξιώσεων, από αυτό δεν προκύπτει αποκλειστική τουρκική δικαιοδοσία.

Τα άρθρα 74 παρ. 3 και 83 παρ. 3 UNCLOS, τα οποία αφορούν αντιστοίχως την ΑΟΖ και την υφαλοκρηπίδα, καθιερώνουν για τα κράτη με αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές, μέχρι την επίτευξη συμφωνίας οριοθέτησης, την υποχρέωση:

• να καταβάλλουν κάθε προσπάθεια για προσωρινές διευθετήσεις πρακτικού χαρακτήρα και
• να μην θέτουν σε κίνδυνο ούτε να παρεμποδίζουν την επίτευξη της τελικής συμφωνίας.

Επομένως, ακόμη και με αφετηρία την ευνοϊκότερη για την Άγκυρα εκδοχή (ότι δηλαδή πρόκειται για μη οριοθετημένη περιοχή) η Τουρκία δεν αποκτά από αυτόν τον λόγο εξουσία να συμπεριφέρεται σαν να έχει ήδη πραγματοποιηθεί οριοθέτηση υπέρ της. Η μονομερής δημιουργία καθεστώτος προστατευόμενης περιοχής μπορεί, αναλόγως του περιεχομένου των μέτρων, να αποτελεί ακριβώς μια τέτοια προσπάθεια άσκησης αποκλειστικής κρατικής δικαιοδοσίας.

Ωστόσο, η  περιβαλλοντική προστασία δεν δημιουργεί θαλάσσια δικαιοδοσία. Το διεθνές περιβαλλοντικό δίκαιο δεν αποτελεί αυτοτελή πηγή θαλάσσιας κυριαρχίας. Ένα κράτος δεν μπορεί να αποκτήσει δικαιοδοσία σε μία θαλάσσια περιοχή επειδή αποφάσισε μονομερώς ότι επιθυμεί να προστατεύσει το περιβάλλον της. Σχετική προς αυτό το θέμα είναι η Σύμβαση για τη Βιολογική Ποικιλότητα (CBD), στην οποία η Τουρκία είναι συμβαλλόμενο μέρος. Το άρθρο 4 ορίζει ρητά ότι η εφαρμογή της Σύμβασης ως προς τα συστατικά της βιολογικής ποικιλότητας αφορά περιοχές εντός των ορίων της εθνικής δικαιοδοσίας κάθε συμβαλλόμενου μέρους και μάλιστα «subject to the rights of other States». Για ζητήματα πέραν της εθνικής δικαιοδοσίας, το άρθρο 5 CBD δεν απονέμει μονομερή κανονιστική εξουσία. Επιβάλλει αντιθέτως στα κράτη την υποχρέωση, στο μέτρο του δυνατού και ενδεδειγμένου, να συνεργάζονται μεταξύ τους, άμεσα ή μέσω των αρμόδιων διεθνών οργανισμών, για τη διατήρηση και βιώσιμη χρήση της βιολογικής ποικιλότητας. Άρα η επίκληση της προστασίας της βιοποικιλότητας δεν θεραπεύει την έλλειψη δικαιοδοσίας, αλλά ούτε και παράγει νέα εδαφική κυριαρχία. 

Από το 2026 υπάρχει και μία νέα παράμετρος: η Συμφωνία για τη Βιοποικιλότητα πέραν της Εθνικής Δικαιοδοσίας (BBNJ Agreement) τέθηκε διεθνώς σε ισχύ στις 17 Ιανουαρίου 2026. Η Τουρκία την κύρωσε και η Συμφωνία τέθηκε σε ισχύ ειδικά γι' αυτήν στις 15 Φεβρουαρίου 2026.Η σημασία της είναι θεμελιώδης: η Συμφωνία δημιουργεί διεθνή διαδικασία για "εργαλεία διαχείρισης που εδρεύουν σε περιοχές, συμπεριλαμβανομένων των θαλάσσιων προστατευμένων περιοχών", στις περιοχές πέραν της εθνικής δικαιοδοσίας. Άρα, μετά την έναρξη ισχύος της Συμφωνίας για την Τουρκία, η Άγκυρα είναι συμβατικά δεσμευμένη από ένα σύστημα το οποίο δεν αντιμετωπίζει τις θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές πέραν εθνικής δικαιοδοσίας ως αντικείμενο μονομερούς οικειοποίησης από ένα παράκτιο κράτος.

Υπάρχει μάλιστα ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον στοιχείο στις δηλώσεις που κατέθεσε η ίδια η Τουρκία κατά την κύρωση. Η Τουρκία δήλωσε ότι οι αναφορές της BBNJ στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των παράκτιων κρατών βάσει UNCLOS πρέπει, όσον αφορά κράτη που δεν είναι μέρη της UNCLOS, να νοούνται ως αναφορές στα αντίστοιχα δικαιώματα, τη δικαιοδοσία και τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το εθιμικό διεθνές δίκαιο. Πρόκειται ουσιαστικά για επίσημη αναγνώριση από την ίδια την Τουρκία ότι το γεγονός πως δεν έχει κυρώσει την UNCLOS δεν την απαλλάσσει από τους αντίστοιχους εθιμικούς κανόνες του δικαίου της θάλασσας.

Η BBNJ, πάντως, δεν αποτελεί την κύρια νομική βάση κατά της αρχικής εξαγγελίας του Αυγούστου 2025, αφού τότε δεν είχε ακόμη τεθεί σε ισχύ. Επιπλέον, η εφαρμογή της στις συγκεκριμένες περιοχές του Αιγαίου εξαρτάται από το εάν πρόκειται πράγματι για «areas beyond national jurisdiction» κατά την έννοιά της. Η κύρια βάση της ελληνικής ένστασης παραμένει συνεπώς το γενικό και εθιμικό δίκαιο της θάλασσας.

 Το ζήτημα έχει πλέον περάσει από το επίπεδο των πολιτικών ανακοινώσεων στο επίπεδο της επίσημης διεθνούς νομικής αντιπαράθεσης. Με επιστολή της 31ης Μαρτίου 2026 προς τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ, η Ελλάδα κατέθεσε επισήμως τις θέσεις της στο πλαίσιο του θέματος «Oceans and the law of the sea». Η επιστολή καταχωρίστηκε ως έγγραφο A/80/697 της Γενικής Συνέλευσης. Η ελληνική θέση απαντά στην τουρκική επιστολή A/80/642 της 16ης Φεβρουαρίου 2026, με την οποία η Άγκυρα επανέφερε τις δικές της αντιλήψεις για τις θαλάσσιες δικαιοδοσίες στην Ανατολική Μεσόγειο και στο Αιγαίο. Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη καταγράψει επισήμως, όπως προεκτέθηκε, ότι τα δύο τουρκικά θαλάσσια πάρκα εκτείνονται σε περιοχές ελληνικής δικαιοδοσίας.

Επομένως, η Τουρκία έχει την δικαιοδοσία να δημιουργήσει θαλάσσια πάρκα εντός της δικής της εδαφικής κυριαρχίας, αλλά  είναι νομικά ανίσχυρη έναντι της Ελλάδας και δυνητικά διεθνώς παράνομη κάθε μονομερής τουρκική πράξη, κατά το μέρος που αξιώνει αποκλειστική τουρκική δικαιοδοσία σε περιοχή όπου αυτή δεν υφίσταται, περιφρονεί την θαλάσσια ζώνη κυριαρχίας των  ελληνικών νησιών, κατά παράβαση του εθιμικού κανόνα που κωδικοποιείται στο άρθρο 121 UNCLOS, προσβάλλει τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας επί της υφαλοκρηπίδας,επιχειρεί να προδικάσει την οριοθέτηση περιοχών με επικαλυπτόμενες θαλάσσιες αξιώσεις και χρησιμοποιεί την περιβαλλοντική προστασία ως βάση για άσκηση δικαιοδοσίας την οποία το διεθνές περιβαλλοντικό δίκαιο δεν της απονέμει, Σημειωτέον ότι κήρυξη θαλάσσιου πάρκου σημαίνει λήψη συγκεκριμένων μέτρων επιβολής: απαγορεύσεις αλιείας, αδειοδοτήσεις, έλεγχο επιστημονικής έρευνας, επιβολή κυρώσεων κ.λπ. σε δραστηριότητες για τις οποίες η Τουρκία δεν έχει ratione loci ή ratione materiae δικαιοδοσία.

 Επομένως, κατά το μέρος που τα εξαγγελθέντα τουρκικά πάρκα εκτείνονται πέραν περιοχών τουρκικής δικαιοδοσίας και η Τουρκία επιχειρεί μέσω αυτών να επιβάλει απαγορεύσεις, αδειοδοτήσεις, περιορισμούς στην αλιεία ή την επιστημονική έρευνα ή άλλα κανονιστικά μέτρα, η σχετική άσκηση δικαιοδοσίας δεν μπορεί να αντιταχθεί στην Ελλάδα και, εφόσον προσβάλλει ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα , συνιστά παραβίαση του διεθνούς δικαίου. Το ίδιο ισχύει εάν η Τουρκία χρησιμοποιεί τη δημιουργία του πάρκου για να προδικάσει την οριοθέτηση μη οριοθετημένων θαλάσσιων ζωνών ή να παραγνωρίσει τον θαλάσσιο τίτλο που παράγουν τα ελληνικά νησιά. Οι κρίσιμοι κανόνες του δικαίου της θάλασσας τη δεσμεύουν ως εθιμικό διεθνές δίκαιο, παρά το γεγονός ότι δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στην UNCLOS.

 

Ξεκινά η διδασκαλία του μαθήματος ηθικής φιλοσοφίας αντί για θρησκευτικά - νέες νομικές ενστάσεις

Μια σημαντική σχολική μεταρρύθμιση που συντελέστηκε όχι βέβαια χάρη στην πρωτοβουλία του Υπουργείου Παιδείας αλλά επειδή γονείς και μαθητές προσέφυγαν τα προηγούμενα χρόνια, ξανά και ξανά, από το 2017 ενώ το 2025 στο Συμβούλιο της Επικρατείας ξεκινά με το νέο σχολικό έτος.

Έχοντας εκπροσωπήσει ως πληρεξούσιος δικηγόρος τις προσφεύγουσες οικογένειες όλα αυτά τα χρόνια, με ιδιαίτερη συγκίνηση βλέπω την συμμόρφωση της Πολιτείας με την έκδοση πέρσι του προγράμματος σπουδών για όλα τα σχολικά έτη και προχτές την Υπουργική Απόφαση της 13.8.2026 που ορίζει την κατανομή των μαθητών για την παρακολούθηση του μαθήματος ηθικής όταν οι υπόλοιποι μαθητές θα διδάσκονται τα θρησκευτικά. 

Το Συμβούλιο της Επικρατείας ήδη από τις πρώτες σχετικές αποφάσεις του 2019 είχε ορίσει ότι το ισότιμο μάθημα θα διδάσκεται εφόσον, κατά την εκτίμηση της Πολιτείας, υπάρχει επαρκής αριθμός μαθητών για να το παρακολουθήσει. Η Υπουργός με αυτή την απόφαση ορίζει τον επαρκή αριθμό μαθητών στους δέκα (10) ανά τάξη. 

Επομένως εάν σε μια τάξη 10 μαθήτριες / μαθητές απαλλαγούν νόμιμα από τα θρησκευτικά (με απλή αίτηση που υποβάλλεται από γονείς αρχές Σεπτεμβρίου), θα διδάσκονται σε άλλη αίθουσα ηθική την ώρα που οι μη απαλλαγέντες θα κάνουν θρησκευτικά.

Αυτό δεν είναι και τόσο πρωτοφανές, καθώς τέτοιοι διαχωρισμοί γίνονται και στα σχολεία που διδάσκονται διαφορετικές ξένες γλώσσες και οι μαθητές μπορούν να επιλέξουν εάν θα διδαχθούν ως δεύτερη ξένη γλώσσα τα γαλλικά ή τα γερμανικά, οπότε ειδικά κατά τις συγκεκριμένες ώρες διδασκαλίας τα τμήματα διαχωρίζονται ανάλογα με τις γλώσσες. 

Το πρόβλημα με την συγκεκριμένη υπουργική απόφαση είναι ότι ορίζει την ίδρυση διακριτού τμήματος εάν σε μια τάξη συγκεντρωθεί επαρκής αριθμός απαλλαγέντων από τα θρησκευτικά. Δηλαδή αν στην Β’ Λυκείου οι μαθητές που παίρνουν απαλλαγή σε ένα μεγάλο σχολείο είναι 20, τότε θα πρέπει αυτοί να αποτελέσουν μαζί ένα τμήμα ώστε να διδάσκονται εκεί όλα τα μαθήματα κι όχι μόνο την ηθική φιλοσοφία. 

Ενώ ακούγεται πρακτικό για να επιλυθεί ένα ζήτημα ωρολογίου προγράμματος, αυτό κατ’ αποτέλεσμα δημιουργεί σχολικό τμήμα απαλλαγεντων από τα ομολογιακά και ορθόδοξα θρησκευτικά. Ενα τμήμα «αλλόθρησκων, αλλόδοξων, αγνωστικιστών και άθρησκων» μαθητών, όπως χαρακτηριστικά ορίζει η νομοθεσία τις προϋποθέσεις για απαλλαγή. Το αποτέλεσμα δηλαδή αυτό είναι τελικά ο διαχωρισμός των μαθητών με κριτήριο την συνείδησή τους όχι μόνο για τα θρησκευτικά αλλά και για όλα τα μαθήματα. 

Τέτοιοι διαχωρισμοί μαθητών με βάση μόνιμες ιδιότητες δεν επιτρέπονται όμως με βάση το Ευρωπαϊκό δίκαιο. Η Ελλάδα έχει καταδικαστεί τρεις (3) φορές από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για την δημιουργία «σχολείου - γκέτο» για Ρομά μαθητές. Ενώ τότε είχε φανεί πολύ καλή ιδέα για την Υπουργό Παιδείας η δημιουργία ειδικού σχολείου για τους Ρομά, το αποτέλεσμα ήταν η επιβολή αθέμιτης διάκρισης λόγω φυλετικής και εθνοτικής καταγωγής! 

Πρώτον, υπάρχει το ζήτημα της αρνητικής θρησκευτικής ελευθερίας και της αποκάλυψης πεποιθήσεων. Στην Papageorgiou and Others κατά Ελλάδας (όπου εκπροσώπησα ως πληρεξούσιος δικηγόρος τους προσφεύγοντες), το ΕΔΔΑ έχει ήδη κρίνει, στο ειδικό ελληνικό πλαίσιο της απαλλαγής από τα Θρησκευτικά, ότι το άτομο έχει δικαίωμα να μη βρίσκεται σε κατάσταση στην οποία υποχρεώνεται να αποκαλύπτει άμεσα ή έμμεσα τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις. Το Δικαστήριο επισήμανε επίσης τον κίνδυνο στιγματισμού των απαλλασσόμενων μαθητών.

Η νέα ρύθμιση μπορεί να εντείνει ακριβώς αυτό το πρόβλημα. Η ένταξη ενός μαθητή σε ένα αναγνωρίσιμο «τμήμα Ηθικής» μπορεί να καθιστά διαρκώς ορατή στο σχολικό περιβάλλον την ιδιότητά του ως απαλλασσομένου. Δεν απαιτείται να αποκαλύπτεται αν είναι μουσουλμάνος, καθολικός, άθεος ή αγνωστικιστής. Αρκεί να γίνεται αντιληπτό ότι ανήκει στην κατηγορία των μαθητών που δεν παρακολουθούν την ορθόδοξη θρησκευτική εκπαίδευση.

Δεύτερον, προκύπτει ζήτημα σχολικού διαχωρισμού (segregation). Η Ελλάδα έχει ήδη καταδικαστεί επανειλημμένα από το ΕΔΔΑ για εκπαιδευτικό διαχωρισμό παιδιών Ρομά στις Sampanis and Others κατά Ελλάδας (2008), Sampani and Others κατά Ελλάδας (2012) και Lavida and Others κατά Ελλάδας (2013). Ιδιαίτερη σημασία έχει και η απόφαση της Μεγάλης Σύνθεσης Oršuš and Others v. Croatia (2010), επειδή αφορούσε τη συγκρότηση χωριστών τάξεων μέσα στο εκπαιδευτικό σύστημα.

Οι υποθέσεις των Ρομά προφανώς δεν ταυτίζονται με τη συγκεκριμένη περίπτωση, αλλά αποτελούν περιπτώσεις δημιουργίας σχολείων γκέτο με ένταξη μαθητών σε αυτά λόγω απαγορευμένης διάκρισης. Η σημασία τους βρίσκεται στη γενικότερη αρχή: όταν η εκπαιδευτική διοίκηση διαχωρίζει μαθητές βάσει προστατευόμενου χαρακτηριστικού, εξετάζεται το αντικειμενικό αποτέλεσμα της ρύθμισης και αν ο διαχωρισμός διαθέτει αντικειμενική και εύλογη δικαιολόγηση. Δεν αρκεί απλώς η απουσία πρόθεσης διάκρισης.

Εδώ βρίσκεται ίσως το δυσκολότερο ερώτημα για τη Διοίκηση:

Γιατί η απαλλαγή από τα Θρησκευτικά πρέπει να καθορίζει με ποιους συμμαθητές θα συνεκπαιδεύεται το παιδί στα Μαθηματικά, στη Φυσική, στην Ιστορία, στη Γλώσσα κ.λπ.;

Υπάρχει προφανής οργανωτική ανάγκη να χωριστούν προσωρινά οι μαθητές κατά την ώρα κατά την οποία άλλοι παρακολουθούν Θρησκευτικά και άλλοι Ηθική. Δεν είναι όμως εξίσου προφανές γιατί ο διαχωρισμός πρέπει να μετατρέπεται σε μόνιμη σύνθεση τμήματος για ολόκληρο το σχολικό πρόγραμμα.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό από την άποψη της αναλογικότητας, διότι υπάρχει εμφανώς λιγότερο περιοριστικό μέσο: οι μαθητές μπορούν να ανήκουν σε κανονικά μικτά τμήματα και να ανασυντάσσονται σε δύο ομάδες αποκλειστικά κατά τις ώρες Θρησκευτικών/Ηθικής.

Επομένως, η δημιουργία ολόκληρων «τμημάτων ηθικής» προσκρούει συνδυαστικά στα άρθρα 9 και 14 ΕΣΔΑ, στο άρθρο 2 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου, στα άρθρα 4, 13 και 25 §1 Συντάγματος, καθώς και —με διαφορετική νομική θεμελίωση— στα άρθρα 5 και 9 GDPR, εφόσον η κατανομή σε τμήματα συνεπάγεται επεξεργασία ή έμμεση αποκάλυψη δεδομένων σχετικά με θρησκευτικές ή φιλοσοφικές πεποιθήσεις.

Η ισχυρότερη νομολογιακή σύνθεση φαίνεται να είναι Papageorgiou + Lavida/Oršuš: η πρώτη αφορά ειδικά την προστασία της θρησκευτικής συνείδησης και της μη αποκάλυψής της στο ελληνικό σχολείο, ενώ οι δεύτερες παρέχουν το πλαίσιο ελέγχου της δημιουργίας χωριστών εκπαιδευτικών ομάδων βάσει προστατευόμενου χαρακτηριστικού.

Τέλος, υπάρχει αυτοτελές ζήτημα τυπικής νομιμότητας. Η 108070/Δ2 φαίνεται να θεσπίζει γενικούς και απρόσωπους κανόνες για τις προϋποθέσεις συγκρότησης σχολικών τμημάτων και επομένως εμφανίζει έντονα χαρακτηριστικά κανονιστικής διοικητικής πράξης. Μέχρι τον έλεγχο που κάναμε δεν είχε εντοπιστεί δημοσίευσή της σε ΦΕΚ. Εφόσον επιβεβαιωθεί ότι δεν δημοσιεύθηκε και ότι οι συγκεκριμένοι κανόνες δεν απορρέουν ήδη από άλλη δημοσιευμένη κανονιστική πράξη, ανακύπτει χωριστό και ενδεχομένως θεμελιώδες ζήτημα ανυποστάτου/μη έναρξης ισχύος λόγω μη δημοσίευσης στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. Παλαιότερα στο ΣτΕ είχαμε κερδίσει την ακύρωση μιας τέτοιας απόφασης για την απαλλαγή από τα θρησκευτικά επειδή δεν είχε δημοσιευθεί στο ΦΕΚ. Την υπέγραφε μάλιστα η ίδια υπουργός Παιδείας, τότε υφυπουργός. 

Άρα υπάρχουν ουσιαστικά τρεις αυτοτελείς άξονες ελέγχου: (α) μη δημοσίευση κανονιστικής πράξης σε ΦΕΚ, (β) θρησκευτική ελευθερία και έμμεση αποκάλυψη πεποιθήσεων, και (γ) διακριτική μεταχείριση/σχολικός διαχωρισμός με κριτήριο συνδεόμενο με τη θρησκευτική ή φιλοσοφική συνείδηση.

Αναμένουμε από το Υπουργείο Παιδείας να διορθώσει από μόνο του αυτά τα λάθη πριν την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς. Διαφορετικά, υπάρχει πάντοτε το Συμβούλιο της Επικρατείας που αναμένει να ελέγξει την πλήρη συμμόρφωση με το ισχύον δίκαιο. 

Η υπόθεση της μικρής Μαρίας του Έβρου δεν είναι fake news, καθώς εξακολουθεί να εκκρεμεί στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο.

 Η υπόθεση που έμεινε στη δημόσια συζήτηση ως υπόθεση της «μικρής Μαρίας» αφορά μια ομάδα Σύρων και Παλαιστινίων προσφύγων και μεταναστών οι οποίοι, το καλοκαίρι του 2022, βρέθηκαν επανειλημμένα στην περιοχή του ποταμού Έβρου, ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία. Η δημόσια αντιπαράθεση επικεντρώθηκε τελικά στο εάν ανάμεσά τους υπήρχε ένα πεντάχρονο κορίτσι ονόματι Μαρία που πέθανε από τσίμπημα εντόμου ή σκορπιού σε νησίδα του ποταμού. Ωστόσο, από νομική άποψη, η υπόθεση που εξακολουθεί να απασχολεί το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου είναι σημαντικά ευρύτερη: αφορά καταγγελίες για επαναπροωθήσεις από την Ελλάδα προς την Τουρκία, εγκατάλειψη ανθρώπων σε νησίδες του Έβρου, κίνδυνο για τη ζωή τους και, ιδίως, το κατά πόσον η Ελλάδα συμμορφώθηκε με προσωρινό μέτρο που είχε διατάξει το ίδιο το ΕΔΔΑ.

1. Η εμφάνιση της ομάδας στον Έβρο τον Ιούλιο του 2022

Στις 14 Ιουλίου 2022 η HumanRights360 ενημερώθηκε ότι ομάδα προσφύγων βρισκόταν σε νησίδα του Έβρου. Η οργάνωση διαβίβασε πληροφορίες για την ομάδα και τις συντεταγμένες της στην Ελληνική Αστυνομία, στη Frontex, στην Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες και στην Εισαγγελία Ορεστιάδας. Σύμφωνα με το μεταγενέστερο χρονικό της υπόθεσης, ακολούθησαν επανειλημμένες επικοινωνίες προς τις ελληνικές αρχές. Οι αρχές υποστήριξαν ότι πραγματοποίησαν έρευνες, χωρίς να εντοπίσουν την ομάδα, και αργότερα ότι οι συγκεκριμένες συντεταγμένες βρίσκονταν σε τουρκικό και όχι ελληνικό έδαφος. (Καθημερινή)

Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η δικαστική διάσταση της υπόθεσης είχε ήδη αρχίσει πριν εμφανιστεί η καταγγελία περί θανάτου της «Μαρίας».

Στις 20 Ιουλίου 2022 υποβλήθηκε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου αίτημα προσωρινών μέτρων βάσει του Rule 39 του Κανονισμού του Δικαστηρίου. Η υπόθεση καταχωρίστηκε ως K.A. and Others v. Greece and Türkiye, αρ. προσφυγής 35090/22. Το αίτημα αφορούσε 50 Σύρους πρόσφυγες που φέρονταν να βρίσκονται εγκλωβισμένοι σε νησίδα του Έβρου. Το ΕΔΔΑ χορήγησε προσωρινά μέτρα στις 20 Ιουλίου. (gcr.gr)

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την κατανόηση της υπόθεσης: η διαδικασία του Στρασβούργου δεν δημιουργήθηκε εξαιτίας της ιστορίας περί «μικρής Μαρίας». Είχε ήδη ενεργοποιηθεί από τον Ιούλιο για την προστασία ανθρώπων που υποστήριζαν ότι βρίσκονταν σε κίνδυνο στον Έβρο και ότι είχαν υποστεί ή κινδύνευαν να υποστούν επαναπροώθηση.

2. Η καταγγελία για επαναπροώθηση

Σύμφωνα με όσα αργότερα τέθηκαν ενώπιον του ΕΔΔΑ, μέλη της ομάδας ισχυρίστηκαν ότι, παρά την έκδοση του προσωρινού μέτρου, επαναπροωθήθηκαν από την Ελλάδα στην Τουρκία. Στη συνέχεια, πολλοί από αυτούς πέρασαν ξανά τον Έβρο και βρέθηκαν εκ νέου σε νησίδα. Το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες περιγράφει ρητά την υπόθεση ως υπόθεση pushback: μετά την απόφαση του ΕΔΔΑ της 20ής Ιουλίου, μέλη της ομάδας φέρονται να επαναπροωθήθηκαν και αργότερα να εισήλθαν ξανά στην Ελλάδα. (CGVS)

Η διαδρομή αυτή εξηγεί και ένα μεγάλο μέρος της μεταγενέστερης σύγχυσης σχετικά με τον αριθμό και την ταυτότητα των ανθρώπων που βρίσκονταν κάθε φορά στη νησίδα. Η ομάδα που εμφανίζεται τον Αύγουστο δεν ήταν κατ’ ανάγκην απολύτως ταυτόσημη, ως προς τη σύνθεσή της, με την ομάδα των 50 ονομάτων που είχε αναφερθεί στο ΕΔΔΑ στις 20 Ιουλίου.

3. Η δεύτερη κρίση, τον Αύγουστο του 2022

Στις αρχές Αυγούστου οι οργανώσεις που είχαν επαφή με τους πρόσφυγες ενημέρωναν ότι άνθρωποι βρίσκονταν και πάλι εγκλωβισμένοι στον Έβρο. Στις 9 Αυγούστου 2022 υποβλήθηκε νέο αίτημα προς το ΕΔΔΑ για προσωρινά μέτρα. (Καθημερινή)

Τότε εμφανίσθηκε για πρώτη φορά και η καταγγελία ότι ένα μικρό κορίτσι είχε πεθάνει στη νησίδα. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες που μεταδόθηκαν εκείνες τις ημέρες, επρόκειτο για παιδί περίπου πέντε ετών, τη «Μαρία», που φερόταν να έχει πεθάνει μετά από τσίμπημα σκορπιού ή άλλου εντόμου.

Στις 13 Αυγούστου 2022, η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ εξέφρασε δημοσίως σοβαρή ανησυχία για περίπου σαράντα ανθρώπους που φέρονταν να βρίσκονται σε νησίδα στα ελληνοτουρκικά σύνορα και ανέφερε ότι, σύμφωνα με τις πληροφορίες που είχε λάβει, ένα παιδί είχε ήδη χάσει τη ζωή του. Το περιστατικό αυτό καταγράφεται και στην έκθεση AIDA για την Ελλάδα. (CGVS)

4. Ο εντοπισμός των 38 στην Ελλάδα

Το απόγευμα της 15ης Αυγούστου 2022 οι ελληνικές αρχές εντόπισαν τελικά ομάδα 38 ανθρώπων —35 Σύρων και τριών Παλαιστινίων— στην περιοχή των Λαβάρων στον Έβρο, σε ελληνικό έδαφος.

Η επίσημη ελληνική θέση ήταν ότι το σημείο όπου εντοπίστηκαν απείχε περίπου τέσσερα χιλιόμετρα από τις αρχικές συντεταγμένες της νησίδας και ότι οι προηγούμενες συντεταγμένες αφορούσαν τουρκικό έδαφος. Ο τότε υπουργός Μετανάστευσης Νότης Μηταράκης υποστήριξε ότι οι 38 πέρασαν μόνοι τους στην ελληνική όχθη με βάρκα, κάλεσαν το 112 και περισυνελέγησαν μέσα σε περίπου δύο ώρες. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Μετά τον εντοπισμό τους, τους παρασχέθηκαν τρόφιμα, νερό και ιατρική φροντίδα και ξεκίνησαν οι διαδικασίες καταγραφής και ασύλου. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

5. Από την ανθρωπιστική κρίση στην υπόθεση της «μικρής Μαρίας»

Τις αμέσως επόμενες ημέρες, το δημόσιο ενδιαφέρον μετατοπίστηκε σχεδόν ολοκληρωτικά από το ζήτημα της επαναπροώθησης και της παραμονής της ομάδας στη νησίδα προς το ερώτημα εάν είχε πράγματι πεθάνει ένα παιδί.

Η πρώτη αντίδραση της ελληνικής κυβέρνησης δεν ήταν ότι η καταγγελία ήταν εξαρχής ψευδής. Ο Νότης Μηταράκης επισκέφθηκε την ομάδα και στις 16 Αυγούστου αναφέρθηκε δημοσίως στις μαρτυρίες που είχαν δοθεί για νεκρό παιδί. Αργότερα εξήγησε ότι εκείνη τη στιγμή μετέφερε όσα είχαν δηλώσει ορισμένα μέλη της ομάδας και ότι η αμφισβήτηση προέκυψε μετά από περαιτέρω έρευνα. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Στις 30 Αυγούστου 2022, μιλώντας στη Βουλή, ο υπουργός παρουσίασε αυτό που χαρακτήρισε «σημαντικές ανακολουθίες» στην ιστορία.

Ένα από τα βασικά επιχειρήματα της κυβέρνησης ήταν η αντιπαραβολή των καταλόγων ονομάτων που είχαν διαβιβασθεί στο ΕΔΔΑ με τα πρόσωπα που τελικά καταγράφηκαν στην Ελλάδα. Στον κατάλογο του ΕΔΔΑ εμφανιζόταν συγκεκριμένη οικογένεια με τέσσερα παιδιά. Κατά την κυβέρνηση, τέσσερα παιδιά της οικογένειας βρίσκονταν εν ζωή μετά την άφιξη στην Ελλάδα. Υπήρχαν επίσης διαφορές ως προς τη γραφή ενός ονόματος —«Maria»/«Maya»— και ως προς το δηλωθέν έτος γέννησης ενός παιδιού. Με βάση αυτά και άλλα στοιχεία, η κυβέρνηση κατέληξε ότι δεν τεκμηριωνόταν η ύπαρξη πέμπτου παιδιού που είχε πεθάνει. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Από την άλλη πλευρά, δικηγόροι που εκπροσωπούσαν μέλη της ομάδας υποστήριξαν ότι οι κατάλογοι που συντάχθηκαν ενώ οι άνθρωποι βρίσκονταν εγκλωβισμένοι περιείχαν λάθη και παραλείψεις, μεταξύ άλλων λόγω δυσκολιών επικοινωνίας και έλλειψης διερμηνείας. Σύμφωνα με αυτή την εκδοχή, η «Μαρία» και η «Μάγια» ήταν διαφορετικά παιδιά και η έλλειψη πλήρους καταγραφής δεν αποτελούσε απόδειξη ότι το παιδί δεν υπήρξε. (Καθημερινή)

6. Το ζήτημα της ταφής και της εκταφής

Άλλο κεντρικό σημείο της αντιπαράθεσης ήταν το γεγονός ότι δεν υπήρξε σορός που να μπορεί να εξεταστεί.

Σύμφωνα με τις καταγγελίες της οικογένειας και άλλων μελών της ομάδας, το παιδί είχε ταφεί στη νησίδα. Η κυβέρνηση επεσήμανε ότι δεν είχε προσκομιστεί φωτογραφία του παιδιού μετά τον θάνατό του ή της ταφής του και ότι δεν είχε προσδιοριστεί με ακρίβεια το σημείο όπου βρισκόταν ο τάφος. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Αργότερα ο Νότης Μηταράκης υποστήριξε ότι είχε προταθεί να ζητηθεί από την Τουρκία δικαστική συνδρομή για εκταφή, αλλά ότι η οικογένεια δεν είχε αρχικά συναινέσει στις σχετικές ενέργειες. Κατά τον ίδιο, όταν η οικογένεια κατέθεσε αργότερα ενώπιον της Εισαγγελίας Ορεστιάδας, ανέφερε ότι δεν είχε πραγματοποιήσει η ίδια την ταφή, αλλά ότι άλλα μέλη της ομάδας είχαν πάρει το σώμα για να το θάψουν. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Η κυβέρνηση θεώρησε τα στοιχεία αυτά ενδεικτικά αναξιοπιστίας της καταγγελίας και ο υπουργός υπέβαλε στοιχεία στον Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Αυτό όμως δεν ισοδυναμεί με δικαστική διαπίστωση ότι το παιδί δεν υπήρξε ή ότι ο θάνατος επινοήθηκε. Το συγκεκριμένο πραγματικό ζήτημα παρέμεινε αμφισβητούμενο.

7. Η αναδίπλωση της HumanRights360 και το ζήτημα της κυριαρχίας στη νησίδα

Ένα δεύτερο πεδίο μεγάλης αντιπαράθεσης αφορούσε το εάν η νησίδα στην οποία βρισκόταν η ομάδα ήταν ελληνική ή τουρκική.

Οι οργανώσεις είχαν αρχικά εκτιμήσει, βάσει των συντεταγμένων και διαθέσιμων χαρτών, ότι το σημείο βρισκόταν στην Ελλάδα. Η ελληνική κυβέρνηση, επικαλούμενη τη Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού και το Πρωτόκολλο των Αθηνών του 1926, επέμενε ότι το συγκεκριμένο τμήμα της νησίδας βρισκόταν εκτός ελληνικής επικράτειας και, συνεπώς, ότι δεν μπορούσε να επιχειρήσει εκεί χωρίς να εισέλθει σε τουρκικό έδαφος. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Η HumanRights360 αναγνώρισε αργότερα ότι η αρχική της εκτίμηση περί ελληνικού εδάφους ήταν εσφαλμένη. (Καθημερινή)

Η παραδοχή αυτή είχε μεγάλη πολιτική σημασία, αλλά δεν έλυσε το βασικό αντικείμενο της προσφυγής στο ΕΔΔΑ. Και αυτό διότι οι προσφεύγοντες δεν ισχυρίζονται μόνο ότι η Ελλάδα όφειλε να τους διασώσει από συγκεκριμένη νησίδα. Καταγγέλλουν προηγούμενη παρουσία τους στην ελληνική επικράτεια, σύλληψη ή έλεγχο από Έλληνες κρατικούς φορείς και βίαιη επιστροφή τους στην Τουρκία.

8. Η κύρια προσφυγή στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο

Μετά τα προσωρινά μέτρα υποβλήθηκε η πλήρης προσφυγή στο Στρασβούργο.

Η υπόθεση είναι σήμερα καταχωρισμένη μαζί με συναφή υπόθεση ως:

K.A. and Others v. Greece and Türkiye και B.A. and Others v. Greece, applications nos. 35090/22 and 38444/22.

Το ΕΔΔΑ κοινοποίησε τις προσφυγές στις εμπλεκόμενες κυβερνήσεις στις 31 Μαρτίου 2023 και η σχετική ανακοίνωση δημοσιεύθηκε στο HUDOC στις 17 Απριλίου 2023. (HUDOC)

Η υπόθεση εξακολουθεί να εμφανίζεται ως εκκρεμής (pending) στις πλέον πρόσφατες δημόσιες καταγραφές που είναι διαθέσιμες. Η ενημέρωση του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ για το 2025 περιλαμβάνει ακόμη τις K.A. and Others και B.A. and Others μεταξύ των εκκρεμών υποθέσεων κατά της Ελλάδας για καταγγελλόμενη κακομεταχείριση στα εξωτερικά σύνορα, ενώ και η βάση του Border Violence Monitoring Network τις χαρακτηρίζει pending. (Police and Human Rights Resources)

9. Τι ακριβώς εξετάζει σήμερα το ΕΔΔΑ

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο για την αποτίμηση της υπόθεσης.

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο δεν έχει κληθεί απλώς να απαντήσει στο δημοσιογραφικό ή πολιτικό ερώτημα «υπήρξε ή όχι η μικρή Μαρία;».

Οι προσφυγές αφορούν πολύ σοβαρότερα ζητήματα της Ευρωπαϊκής Σύμβασης:

Άρθρο 2 ΕΣΔΑ – δικαίωμα στη ζωή.
Εξετάζεται κατά πόσον οι ενέργειες ή παραλείψεις των κρατικών αρχών εξέθεσαν τους προσφεύγοντες σε πραγματικό και άμεσο κίνδυνο για τη ζωή τους και κατά πόσον υπήρχαν επαρκή μέτρα προστασίας.

Άρθρο 3 ΕΣΔΑ – απαγόρευση απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης.
Η πολύωρη ή πολυήμερη εγκατάλειψη ανθρώπων, μεταξύ των οποίων παιδιά και έγκυες γυναίκες, χωρίς νερό, τροφή, στέγη ή ιατρική βοήθεια μπορεί, εφόσον αποδειχθεί, να εγείρει ζήτημα παραβίασης του άρθρου 3.

Άρθρο 5 ΕΣΔΑ – δικαίωμα στην προσωπική ελευθερία.
Το Δικαστήριο εξετάζει τις καταγγελίες για σύλληψη και κράτηση των προσφευγόντων πριν από την καταγγελλόμενη επαναπροώθησή τους.

Άρθρο 13 ΕΣΔΑ – δικαίωμα αποτελεσματικής προσφυγής.
Τίθεται το ζήτημα εάν υπήρχε στην Ελλάδα πραγματικά αποτελεσματικό ένδικο βοήθημα με το οποίο οι ενδιαφερόμενοι θα μπορούσαν να προβάλουν τις καταγγελίες περί pushback και κακομεταχείρισης.

Άρθρο 34 ΕΣΔΑ – απρόσκοπτη άσκηση του δικαιώματος ατομικής προσφυγής.
Εδώ βρίσκεται ένα εξαιρετικά κρίσιμο σκέλος της υπόθεσης: οι προσφεύγοντες ισχυρίζονται ότι επαναπροωθήθηκαν παρά το γεγονός ότι το ΕΔΔΑ είχε ήδη εκδώσει προσωρινό μέτρο στις 20 Ιουλίου 2022. Εάν το Δικαστήριο δεχθεί ότι ελληνικές αρχές είχαν πράγματι υπό τον έλεγχό τους τους προσφεύγοντες και τους επαναπροώθησαν παρά την εντολή του Στρασβούργου, το ζήτημα υπερβαίνει την ουσία της μεταναστευτικής διαχείρισης και αφορά ευθέως τον σεβασμό της δικαιοδοσίας του ίδιου του ΕΔΔΑ. Οι δημόσιες καταγραφές της υπόθεσης αναφέρουν ότι το Δικαστήριο εξετάζει, μεταξύ άλλων, τα άρθρα 2, 3, 5, 13 και 34 της Σύμβασης. (Border violence)

10. Η σχέση της «Μαρίας» με την εκκρεμή προσφυγή

Η καταγγελία για τον θάνατο του παιδιού αποτελεί μέρος του πραγματικού υποβάθρου της προσφυγής. Το ίδιο το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες, περιγράφοντας την υπόθεση 35090/22, αναφέρει ότι οι πρόσφυγες κατήγγειλαν ότι ένα μικρό κορίτσι πέθανε στη νησίδα από τσιμπήματα εντόμων. (CGVS)

Όμως η έκβαση της προσφυγής δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το εάν το Δικαστήριο θα θεωρήσει αποδεδειγμένο τον θάνατο της Μαρίας.

Ακόμη και αν το συγκεκριμένο γεγονός δεν αποδειχθεί, παραμένουν αυτοτελή τα ερωτήματα:

αν οι προσφεύγοντες είχαν προηγουμένως εισέλθει στην Ελλάδα,

αν βρέθηκαν υπό τον έλεγχο ελληνικών κρατικών οργάνων,

αν απομακρύνθηκαν χωρίς ατομική διαδικασία προς την Τουρκία,

αν οι συνθήκες της επιχείρησης τους εξέθεσαν σε κίνδυνο κατά παράβαση των άρθρων 2 και 3,

και, κυρίως, αν ελληνικές αρχές προχώρησαν σε επαναπροώθηση μετά την έκδοση του προσωρινού μέτρου του ΕΔΔΑ.

Γι’ αυτό και είναι παραπλανητικό να παρουσιάζεται η μεταγενέστερη αμφισβήτηση της ιστορίας της Μαρίας ως δήθεν κατάρρευση ολόκληρης της υπόθεσης του Στρασβούργου.

11. Η σημασία της μεταγενέστερης νομολογίας του ΕΔΔΑ για τις επαναπροωθήσεις στον Έβρο

Η εκκρεμής υπόθεση απέκτησε ακόμη μεγαλύτερο νομικό ενδιαφέρον μετά την απόφαση του ΕΔΔΑ της 7ης Ιανουαρίου 2025 στην υπόθεση A.R.E. v. Greece.

Στην υπόθεση εκείνη, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο δέχθηκε για πρώτη φορά ότι συγκεκριμένη προσφεύγουσα είχε υποστεί παράνομη επαναπροώθηση από την Ελλάδα προς την Τουρκία. Ακόμη σημαντικότερο, έκρινε ότι υπήρχαν ισχυρές ενδείξεις συστηματικής πρακτικής επαναπροωθήσεων υπηκόων τρίτων χωρών από την περιοχή του Έβρου προς την Τουρκία. (ECHR)

Η απόφαση A.R.E. δεν προδικάζει την υπόθεση των 38. Αλλά μεταβάλλει ουσιωδώς το νομολογιακό περιβάλλον μέσα στο οποίο θα την κρίνει το ΕΔΔΑ: ο ισχυρισμός περί pushbacks στον Έβρο δεν αντιμετωπίζεται πλέον από το Δικαστήριο ως ένα γεγονός που εμφανίζεται για πρώτη φορά και στερείται ευρύτερου πλαισίου.

12. Πού βρίσκεται λοιπόν η υπόθεση σήμερα

Τέσσερα χρόνια μετά τα γεγονότα, πρέπει να διακρίνονται τρία διαφορετικά επίπεδα.

Πρώτον, η ύπαρξη και ο θάνατος της πεντάχρονης «Μαρίας» εξακολουθούν να αποτελούν αμφισβητούμενο πραγματικό γεγονός. Η ελληνική κυβέρνηση κατέληξε ότι ο θάνατος δεν τεκμηριώθηκε και δημόσια παρουσίασε την ιστορία ως ψευδή. Η οικογένεια και μέλη της ομάδας επέμειναν ότι το παιδί υπήρξε και πέθανε στη νησίδα. Δεν υπάρχει έως σήμερα δημόσια γνωστή δικαστική απόφαση που να έχει επιλύσει οριστικά, με δεδικασμένο και βάσει πλήρους αποδεικτικής διαδικασίας, το συγκεκριμένο πραγματικό ζήτημα.

Δεύτερον, η διαπίστωση ότι η αρχική νησίδα βρισκόταν σε τουρκικό έδαφος δεν εξαλείφει τις καταγγελίες για προηγούμενες επαναπροωθήσεις από ελληνικό έδαφος. Αυτό ακριβώς είναι ένα από τα ζητήματα που έχει τεθεί ενώπιον του ΕΔΔΑ.

Τρίτον, και κυριότερο, η κύρια υπόθεση στο Στρασβούργο παραμένει ανοικτή. Το ΕΔΔΑ καλείται να αποφανθεί εάν η Ελλάδα παραβίασε θεμελιώδεις εγγυήσεις της Σύμβασης κατά τον χειρισμό των ανθρώπων αυτών στον Έβρο και εάν υπήρξε επαναπροώθηση παρά το ήδη εκδοθέν προσωρινό μέτρο του Δικαστηρίου.

Έτσι, η ιστορική αποτίμηση της υπόθεσης δεν μπορεί να εξαντλείται στη φράση «η μικρή Μαρία ήταν fake news», όπως κυριάρχησε σε ένα μέρος του πολιτικού λόγου μετά το 2022. Η αμφισβήτηση του θανάτου του παιδιού είναι ένα τμήμα της ιστορίας. Η δικαστική υπόθεση που εξακολουθεί να υφίσταται αφορά πρωτίστως τη συμπεριφορά των κρατικών αρχών στα ελληνοτουρκικά σύνορα και τον ισχυρισμό ότι άνθρωποι που βρίσκονταν υπό την προστασία προσωρινού μέτρου του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου επαναπροωθήθηκαν προς την Τουρκία.

Ακριβώς αυτό το σκέλος αναμένει ακόμη την τελική κρίση του Στρασβούργου.