Η υπόθεση της μικρής Μαρίας του Έβρου δεν είναι fake news, καθώς εξακολουθεί να εκκρεμεί στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο.

 Η υπόθεση που έμεινε στη δημόσια συζήτηση ως υπόθεση της «μικρής Μαρίας» αφορά μια ομάδα Σύρων και Παλαιστινίων προσφύγων και μεταναστών οι οποίοι, το καλοκαίρι του 2022, βρέθηκαν επανειλημμένα στην περιοχή του ποταμού Έβρου, ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία. Η δημόσια αντιπαράθεση επικεντρώθηκε τελικά στο εάν ανάμεσά τους υπήρχε ένα πεντάχρονο κορίτσι ονόματι Μαρία που πέθανε από τσίμπημα εντόμου ή σκορπιού σε νησίδα του ποταμού. Ωστόσο, από νομική άποψη, η υπόθεση που εξακολουθεί να απασχολεί το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου είναι σημαντικά ευρύτερη: αφορά καταγγελίες για επαναπροωθήσεις από την Ελλάδα προς την Τουρκία, εγκατάλειψη ανθρώπων σε νησίδες του Έβρου, κίνδυνο για τη ζωή τους και, ιδίως, το κατά πόσον η Ελλάδα συμμορφώθηκε με προσωρινό μέτρο που είχε διατάξει το ίδιο το ΕΔΔΑ.

1. Η εμφάνιση της ομάδας στον Έβρο τον Ιούλιο του 2022

Στις 14 Ιουλίου 2022 η HumanRights360 ενημερώθηκε ότι ομάδα προσφύγων βρισκόταν σε νησίδα του Έβρου. Η οργάνωση διαβίβασε πληροφορίες για την ομάδα και τις συντεταγμένες της στην Ελληνική Αστυνομία, στη Frontex, στην Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες και στην Εισαγγελία Ορεστιάδας. Σύμφωνα με το μεταγενέστερο χρονικό της υπόθεσης, ακολούθησαν επανειλημμένες επικοινωνίες προς τις ελληνικές αρχές. Οι αρχές υποστήριξαν ότι πραγματοποίησαν έρευνες, χωρίς να εντοπίσουν την ομάδα, και αργότερα ότι οι συγκεκριμένες συντεταγμένες βρίσκονταν σε τουρκικό και όχι ελληνικό έδαφος. (Καθημερινή)

Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η δικαστική διάσταση της υπόθεσης είχε ήδη αρχίσει πριν εμφανιστεί η καταγγελία περί θανάτου της «Μαρίας».

Στις 20 Ιουλίου 2022 υποβλήθηκε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου αίτημα προσωρινών μέτρων βάσει του Rule 39 του Κανονισμού του Δικαστηρίου. Η υπόθεση καταχωρίστηκε ως K.A. and Others v. Greece and Türkiye, αρ. προσφυγής 35090/22. Το αίτημα αφορούσε 50 Σύρους πρόσφυγες που φέρονταν να βρίσκονται εγκλωβισμένοι σε νησίδα του Έβρου. Το ΕΔΔΑ χορήγησε προσωρινά μέτρα στις 20 Ιουλίου. (gcr.gr)

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την κατανόηση της υπόθεσης: η διαδικασία του Στρασβούργου δεν δημιουργήθηκε εξαιτίας της ιστορίας περί «μικρής Μαρίας». Είχε ήδη ενεργοποιηθεί από τον Ιούλιο για την προστασία ανθρώπων που υποστήριζαν ότι βρίσκονταν σε κίνδυνο στον Έβρο και ότι είχαν υποστεί ή κινδύνευαν να υποστούν επαναπροώθηση.

2. Η καταγγελία για επαναπροώθηση

Σύμφωνα με όσα αργότερα τέθηκαν ενώπιον του ΕΔΔΑ, μέλη της ομάδας ισχυρίστηκαν ότι, παρά την έκδοση του προσωρινού μέτρου, επαναπροωθήθηκαν από την Ελλάδα στην Τουρκία. Στη συνέχεια, πολλοί από αυτούς πέρασαν ξανά τον Έβρο και βρέθηκαν εκ νέου σε νησίδα. Το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες περιγράφει ρητά την υπόθεση ως υπόθεση pushback: μετά την απόφαση του ΕΔΔΑ της 20ής Ιουλίου, μέλη της ομάδας φέρονται να επαναπροωθήθηκαν και αργότερα να εισήλθαν ξανά στην Ελλάδα. (CGVS)

Η διαδρομή αυτή εξηγεί και ένα μεγάλο μέρος της μεταγενέστερης σύγχυσης σχετικά με τον αριθμό και την ταυτότητα των ανθρώπων που βρίσκονταν κάθε φορά στη νησίδα. Η ομάδα που εμφανίζεται τον Αύγουστο δεν ήταν κατ’ ανάγκην απολύτως ταυτόσημη, ως προς τη σύνθεσή της, με την ομάδα των 50 ονομάτων που είχε αναφερθεί στο ΕΔΔΑ στις 20 Ιουλίου.

3. Η δεύτερη κρίση, τον Αύγουστο του 2022

Στις αρχές Αυγούστου οι οργανώσεις που είχαν επαφή με τους πρόσφυγες ενημέρωναν ότι άνθρωποι βρίσκονταν και πάλι εγκλωβισμένοι στον Έβρο. Στις 9 Αυγούστου 2022 υποβλήθηκε νέο αίτημα προς το ΕΔΔΑ για προσωρινά μέτρα. (Καθημερινή)

Τότε εμφανίσθηκε για πρώτη φορά και η καταγγελία ότι ένα μικρό κορίτσι είχε πεθάνει στη νησίδα. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες που μεταδόθηκαν εκείνες τις ημέρες, επρόκειτο για παιδί περίπου πέντε ετών, τη «Μαρία», που φερόταν να έχει πεθάνει μετά από τσίμπημα σκορπιού ή άλλου εντόμου.

Στις 13 Αυγούστου 2022, η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ εξέφρασε δημοσίως σοβαρή ανησυχία για περίπου σαράντα ανθρώπους που φέρονταν να βρίσκονται σε νησίδα στα ελληνοτουρκικά σύνορα και ανέφερε ότι, σύμφωνα με τις πληροφορίες που είχε λάβει, ένα παιδί είχε ήδη χάσει τη ζωή του. Το περιστατικό αυτό καταγράφεται και στην έκθεση AIDA για την Ελλάδα. (CGVS)

4. Ο εντοπισμός των 38 στην Ελλάδα

Το απόγευμα της 15ης Αυγούστου 2022 οι ελληνικές αρχές εντόπισαν τελικά ομάδα 38 ανθρώπων —35 Σύρων και τριών Παλαιστινίων— στην περιοχή των Λαβάρων στον Έβρο, σε ελληνικό έδαφος.

Η επίσημη ελληνική θέση ήταν ότι το σημείο όπου εντοπίστηκαν απείχε περίπου τέσσερα χιλιόμετρα από τις αρχικές συντεταγμένες της νησίδας και ότι οι προηγούμενες συντεταγμένες αφορούσαν τουρκικό έδαφος. Ο τότε υπουργός Μετανάστευσης Νότης Μηταράκης υποστήριξε ότι οι 38 πέρασαν μόνοι τους στην ελληνική όχθη με βάρκα, κάλεσαν το 112 και περισυνελέγησαν μέσα σε περίπου δύο ώρες. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Μετά τον εντοπισμό τους, τους παρασχέθηκαν τρόφιμα, νερό και ιατρική φροντίδα και ξεκίνησαν οι διαδικασίες καταγραφής και ασύλου. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

5. Από την ανθρωπιστική κρίση στην υπόθεση της «μικρής Μαρίας»

Τις αμέσως επόμενες ημέρες, το δημόσιο ενδιαφέρον μετατοπίστηκε σχεδόν ολοκληρωτικά από το ζήτημα της επαναπροώθησης και της παραμονής της ομάδας στη νησίδα προς το ερώτημα εάν είχε πράγματι πεθάνει ένα παιδί.

Η πρώτη αντίδραση της ελληνικής κυβέρνησης δεν ήταν ότι η καταγγελία ήταν εξαρχής ψευδής. Ο Νότης Μηταράκης επισκέφθηκε την ομάδα και στις 16 Αυγούστου αναφέρθηκε δημοσίως στις μαρτυρίες που είχαν δοθεί για νεκρό παιδί. Αργότερα εξήγησε ότι εκείνη τη στιγμή μετέφερε όσα είχαν δηλώσει ορισμένα μέλη της ομάδας και ότι η αμφισβήτηση προέκυψε μετά από περαιτέρω έρευνα. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Στις 30 Αυγούστου 2022, μιλώντας στη Βουλή, ο υπουργός παρουσίασε αυτό που χαρακτήρισε «σημαντικές ανακολουθίες» στην ιστορία.

Ένα από τα βασικά επιχειρήματα της κυβέρνησης ήταν η αντιπαραβολή των καταλόγων ονομάτων που είχαν διαβιβασθεί στο ΕΔΔΑ με τα πρόσωπα που τελικά καταγράφηκαν στην Ελλάδα. Στον κατάλογο του ΕΔΔΑ εμφανιζόταν συγκεκριμένη οικογένεια με τέσσερα παιδιά. Κατά την κυβέρνηση, τέσσερα παιδιά της οικογένειας βρίσκονταν εν ζωή μετά την άφιξη στην Ελλάδα. Υπήρχαν επίσης διαφορές ως προς τη γραφή ενός ονόματος —«Maria»/«Maya»— και ως προς το δηλωθέν έτος γέννησης ενός παιδιού. Με βάση αυτά και άλλα στοιχεία, η κυβέρνηση κατέληξε ότι δεν τεκμηριωνόταν η ύπαρξη πέμπτου παιδιού που είχε πεθάνει. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Από την άλλη πλευρά, δικηγόροι που εκπροσωπούσαν μέλη της ομάδας υποστήριξαν ότι οι κατάλογοι που συντάχθηκαν ενώ οι άνθρωποι βρίσκονταν εγκλωβισμένοι περιείχαν λάθη και παραλείψεις, μεταξύ άλλων λόγω δυσκολιών επικοινωνίας και έλλειψης διερμηνείας. Σύμφωνα με αυτή την εκδοχή, η «Μαρία» και η «Μάγια» ήταν διαφορετικά παιδιά και η έλλειψη πλήρους καταγραφής δεν αποτελούσε απόδειξη ότι το παιδί δεν υπήρξε. (Καθημερινή)

6. Το ζήτημα της ταφής και της εκταφής

Άλλο κεντρικό σημείο της αντιπαράθεσης ήταν το γεγονός ότι δεν υπήρξε σορός που να μπορεί να εξεταστεί.

Σύμφωνα με τις καταγγελίες της οικογένειας και άλλων μελών της ομάδας, το παιδί είχε ταφεί στη νησίδα. Η κυβέρνηση επεσήμανε ότι δεν είχε προσκομιστεί φωτογραφία του παιδιού μετά τον θάνατό του ή της ταφής του και ότι δεν είχε προσδιοριστεί με ακρίβεια το σημείο όπου βρισκόταν ο τάφος. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Αργότερα ο Νότης Μηταράκης υποστήριξε ότι είχε προταθεί να ζητηθεί από την Τουρκία δικαστική συνδρομή για εκταφή, αλλά ότι η οικογένεια δεν είχε αρχικά συναινέσει στις σχετικές ενέργειες. Κατά τον ίδιο, όταν η οικογένεια κατέθεσε αργότερα ενώπιον της Εισαγγελίας Ορεστιάδας, ανέφερε ότι δεν είχε πραγματοποιήσει η ίδια την ταφή, αλλά ότι άλλα μέλη της ομάδας είχαν πάρει το σώμα για να το θάψουν. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Η κυβέρνηση θεώρησε τα στοιχεία αυτά ενδεικτικά αναξιοπιστίας της καταγγελίας και ο υπουργός υπέβαλε στοιχεία στον Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Αυτό όμως δεν ισοδυναμεί με δικαστική διαπίστωση ότι το παιδί δεν υπήρξε ή ότι ο θάνατος επινοήθηκε. Το συγκεκριμένο πραγματικό ζήτημα παρέμεινε αμφισβητούμενο.

7. Η αναδίπλωση της HumanRights360 και το ζήτημα της κυριαρχίας στη νησίδα

Ένα δεύτερο πεδίο μεγάλης αντιπαράθεσης αφορούσε το εάν η νησίδα στην οποία βρισκόταν η ομάδα ήταν ελληνική ή τουρκική.

Οι οργανώσεις είχαν αρχικά εκτιμήσει, βάσει των συντεταγμένων και διαθέσιμων χαρτών, ότι το σημείο βρισκόταν στην Ελλάδα. Η ελληνική κυβέρνηση, επικαλούμενη τη Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού και το Πρωτόκολλο των Αθηνών του 1926, επέμενε ότι το συγκεκριμένο τμήμα της νησίδας βρισκόταν εκτός ελληνικής επικράτειας και, συνεπώς, ότι δεν μπορούσε να επιχειρήσει εκεί χωρίς να εισέλθει σε τουρκικό έδαφος. (Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου)

Η HumanRights360 αναγνώρισε αργότερα ότι η αρχική της εκτίμηση περί ελληνικού εδάφους ήταν εσφαλμένη. (Καθημερινή)

Η παραδοχή αυτή είχε μεγάλη πολιτική σημασία, αλλά δεν έλυσε το βασικό αντικείμενο της προσφυγής στο ΕΔΔΑ. Και αυτό διότι οι προσφεύγοντες δεν ισχυρίζονται μόνο ότι η Ελλάδα όφειλε να τους διασώσει από συγκεκριμένη νησίδα. Καταγγέλλουν προηγούμενη παρουσία τους στην ελληνική επικράτεια, σύλληψη ή έλεγχο από Έλληνες κρατικούς φορείς και βίαιη επιστροφή τους στην Τουρκία.

8. Η κύρια προσφυγή στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο

Μετά τα προσωρινά μέτρα υποβλήθηκε η πλήρης προσφυγή στο Στρασβούργο.

Η υπόθεση είναι σήμερα καταχωρισμένη μαζί με συναφή υπόθεση ως:

K.A. and Others v. Greece and Türkiye και B.A. and Others v. Greece, applications nos. 35090/22 and 38444/22.

Το ΕΔΔΑ κοινοποίησε τις προσφυγές στις εμπλεκόμενες κυβερνήσεις στις 31 Μαρτίου 2023 και η σχετική ανακοίνωση δημοσιεύθηκε στο HUDOC στις 17 Απριλίου 2023. (HUDOC)

Η υπόθεση εξακολουθεί να εμφανίζεται ως εκκρεμής (pending) στις πλέον πρόσφατες δημόσιες καταγραφές που είναι διαθέσιμες. Η ενημέρωση του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ για το 2025 περιλαμβάνει ακόμη τις K.A. and Others και B.A. and Others μεταξύ των εκκρεμών υποθέσεων κατά της Ελλάδας για καταγγελλόμενη κακομεταχείριση στα εξωτερικά σύνορα, ενώ και η βάση του Border Violence Monitoring Network τις χαρακτηρίζει pending. (Police and Human Rights Resources)

9. Τι ακριβώς εξετάζει σήμερα το ΕΔΔΑ

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο για την αποτίμηση της υπόθεσης.

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο δεν έχει κληθεί απλώς να απαντήσει στο δημοσιογραφικό ή πολιτικό ερώτημα «υπήρξε ή όχι η μικρή Μαρία;».

Οι προσφυγές αφορούν πολύ σοβαρότερα ζητήματα της Ευρωπαϊκής Σύμβασης:

Άρθρο 2 ΕΣΔΑ – δικαίωμα στη ζωή.
Εξετάζεται κατά πόσον οι ενέργειες ή παραλείψεις των κρατικών αρχών εξέθεσαν τους προσφεύγοντες σε πραγματικό και άμεσο κίνδυνο για τη ζωή τους και κατά πόσον υπήρχαν επαρκή μέτρα προστασίας.

Άρθρο 3 ΕΣΔΑ – απαγόρευση απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης.
Η πολύωρη ή πολυήμερη εγκατάλειψη ανθρώπων, μεταξύ των οποίων παιδιά και έγκυες γυναίκες, χωρίς νερό, τροφή, στέγη ή ιατρική βοήθεια μπορεί, εφόσον αποδειχθεί, να εγείρει ζήτημα παραβίασης του άρθρου 3.

Άρθρο 5 ΕΣΔΑ – δικαίωμα στην προσωπική ελευθερία.
Το Δικαστήριο εξετάζει τις καταγγελίες για σύλληψη και κράτηση των προσφευγόντων πριν από την καταγγελλόμενη επαναπροώθησή τους.

Άρθρο 13 ΕΣΔΑ – δικαίωμα αποτελεσματικής προσφυγής.
Τίθεται το ζήτημα εάν υπήρχε στην Ελλάδα πραγματικά αποτελεσματικό ένδικο βοήθημα με το οποίο οι ενδιαφερόμενοι θα μπορούσαν να προβάλουν τις καταγγελίες περί pushback και κακομεταχείρισης.

Άρθρο 34 ΕΣΔΑ – απρόσκοπτη άσκηση του δικαιώματος ατομικής προσφυγής.
Εδώ βρίσκεται ένα εξαιρετικά κρίσιμο σκέλος της υπόθεσης: οι προσφεύγοντες ισχυρίζονται ότι επαναπροωθήθηκαν παρά το γεγονός ότι το ΕΔΔΑ είχε ήδη εκδώσει προσωρινό μέτρο στις 20 Ιουλίου 2022. Εάν το Δικαστήριο δεχθεί ότι ελληνικές αρχές είχαν πράγματι υπό τον έλεγχό τους τους προσφεύγοντες και τους επαναπροώθησαν παρά την εντολή του Στρασβούργου, το ζήτημα υπερβαίνει την ουσία της μεταναστευτικής διαχείρισης και αφορά ευθέως τον σεβασμό της δικαιοδοσίας του ίδιου του ΕΔΔΑ. Οι δημόσιες καταγραφές της υπόθεσης αναφέρουν ότι το Δικαστήριο εξετάζει, μεταξύ άλλων, τα άρθρα 2, 3, 5, 13 και 34 της Σύμβασης. (Border violence)

10. Η σχέση της «Μαρίας» με την εκκρεμή προσφυγή

Η καταγγελία για τον θάνατο του παιδιού αποτελεί μέρος του πραγματικού υποβάθρου της προσφυγής. Το ίδιο το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες, περιγράφοντας την υπόθεση 35090/22, αναφέρει ότι οι πρόσφυγες κατήγγειλαν ότι ένα μικρό κορίτσι πέθανε στη νησίδα από τσιμπήματα εντόμων. (CGVS)

Όμως η έκβαση της προσφυγής δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το εάν το Δικαστήριο θα θεωρήσει αποδεδειγμένο τον θάνατο της Μαρίας.

Ακόμη και αν το συγκεκριμένο γεγονός δεν αποδειχθεί, παραμένουν αυτοτελή τα ερωτήματα:

αν οι προσφεύγοντες είχαν προηγουμένως εισέλθει στην Ελλάδα,

αν βρέθηκαν υπό τον έλεγχο ελληνικών κρατικών οργάνων,

αν απομακρύνθηκαν χωρίς ατομική διαδικασία προς την Τουρκία,

αν οι συνθήκες της επιχείρησης τους εξέθεσαν σε κίνδυνο κατά παράβαση των άρθρων 2 και 3,

και, κυρίως, αν ελληνικές αρχές προχώρησαν σε επαναπροώθηση μετά την έκδοση του προσωρινού μέτρου του ΕΔΔΑ.

Γι’ αυτό και είναι παραπλανητικό να παρουσιάζεται η μεταγενέστερη αμφισβήτηση της ιστορίας της Μαρίας ως δήθεν κατάρρευση ολόκληρης της υπόθεσης του Στρασβούργου.

11. Η σημασία της μεταγενέστερης νομολογίας του ΕΔΔΑ για τις επαναπροωθήσεις στον Έβρο

Η εκκρεμής υπόθεση απέκτησε ακόμη μεγαλύτερο νομικό ενδιαφέρον μετά την απόφαση του ΕΔΔΑ της 7ης Ιανουαρίου 2025 στην υπόθεση A.R.E. v. Greece.

Στην υπόθεση εκείνη, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο δέχθηκε για πρώτη φορά ότι συγκεκριμένη προσφεύγουσα είχε υποστεί παράνομη επαναπροώθηση από την Ελλάδα προς την Τουρκία. Ακόμη σημαντικότερο, έκρινε ότι υπήρχαν ισχυρές ενδείξεις συστηματικής πρακτικής επαναπροωθήσεων υπηκόων τρίτων χωρών από την περιοχή του Έβρου προς την Τουρκία. (ECHR)

Η απόφαση A.R.E. δεν προδικάζει την υπόθεση των 38. Αλλά μεταβάλλει ουσιωδώς το νομολογιακό περιβάλλον μέσα στο οποίο θα την κρίνει το ΕΔΔΑ: ο ισχυρισμός περί pushbacks στον Έβρο δεν αντιμετωπίζεται πλέον από το Δικαστήριο ως ένα γεγονός που εμφανίζεται για πρώτη φορά και στερείται ευρύτερου πλαισίου.

12. Πού βρίσκεται λοιπόν η υπόθεση σήμερα

Τέσσερα χρόνια μετά τα γεγονότα, πρέπει να διακρίνονται τρία διαφορετικά επίπεδα.

Πρώτον, η ύπαρξη και ο θάνατος της πεντάχρονης «Μαρίας» εξακολουθούν να αποτελούν αμφισβητούμενο πραγματικό γεγονός. Η ελληνική κυβέρνηση κατέληξε ότι ο θάνατος δεν τεκμηριώθηκε και δημόσια παρουσίασε την ιστορία ως ψευδή. Η οικογένεια και μέλη της ομάδας επέμειναν ότι το παιδί υπήρξε και πέθανε στη νησίδα. Δεν υπάρχει έως σήμερα δημόσια γνωστή δικαστική απόφαση που να έχει επιλύσει οριστικά, με δεδικασμένο και βάσει πλήρους αποδεικτικής διαδικασίας, το συγκεκριμένο πραγματικό ζήτημα.

Δεύτερον, η διαπίστωση ότι η αρχική νησίδα βρισκόταν σε τουρκικό έδαφος δεν εξαλείφει τις καταγγελίες για προηγούμενες επαναπροωθήσεις από ελληνικό έδαφος. Αυτό ακριβώς είναι ένα από τα ζητήματα που έχει τεθεί ενώπιον του ΕΔΔΑ.

Τρίτον, και κυριότερο, η κύρια υπόθεση στο Στρασβούργο παραμένει ανοικτή. Το ΕΔΔΑ καλείται να αποφανθεί εάν η Ελλάδα παραβίασε θεμελιώδεις εγγυήσεις της Σύμβασης κατά τον χειρισμό των ανθρώπων αυτών στον Έβρο και εάν υπήρξε επαναπροώθηση παρά το ήδη εκδοθέν προσωρινό μέτρο του Δικαστηρίου.

Έτσι, η ιστορική αποτίμηση της υπόθεσης δεν μπορεί να εξαντλείται στη φράση «η μικρή Μαρία ήταν fake news», όπως κυριάρχησε σε ένα μέρος του πολιτικού λόγου μετά το 2022. Η αμφισβήτηση του θανάτου του παιδιού είναι ένα τμήμα της ιστορίας. Η δικαστική υπόθεση που εξακολουθεί να υφίσταται αφορά πρωτίστως τη συμπεριφορά των κρατικών αρχών στα ελληνοτουρκικά σύνορα και τον ισχυρισμό ότι άνθρωποι που βρίσκονταν υπό την προστασία προσωρινού μέτρου του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου επαναπροωθήθηκαν προς την Τουρκία.

Ακριβώς αυτό το σκέλος αναμένει ακόμη την τελική κρίση του Στρασβούργου.

Η εφαρμογή του Ν.3471/2006 σε κρατικές ψηφιακές πλατφόρμες Υπουργείων και δημόσιων φορέων

Το πεδίο εφαρμογής του Ν.3471/2006 αφορά την προστασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και του απορρήτου κατά την επεξεργασία που υποβάλλονται τα δεδομένα αυτά στο πλαίσιο παροχής υπηρεσιών ηλεκτρονικών υπηρεσιών σε δημόσια προσβάσιμα δίκτυα ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Η διεύθυνση του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου (e-mail address), κατά το μέτρο που υποβάλλεται σε επεξεργασία για τη δρομολόγηση και διαβίβαση ηλεκτρονικού μηνύματος, εμπίπτει στην έννοια των δεδομένων κίνησης, όταν δηλαδή υποβάλλεται σε επεξεργασία στο πλαίσιο παροχής διαθέσιμων στο κοινό υπηρεσιών αποτελεί «δεδομένα κίνησης» (ο νομοθετικός ορισμός των δεδομένων κίνησης είναι: «τα δεδομένα που υποβάλλονται σε επεξεργασία για τους σκοπούς της διαβίβασης μιας επικοινωνίας σε δίκτυο ηλεκτρονικών επικοινωνιών ή της χρέωσής της»). Η προστασία των δεδομένων κίνησης στο πλαίσιο αυτό διέπεται από τον Ν.3471/2006 κατά το πεδίο εφαρμογής του.

Η έννοια της "παροχής δημόσια διαθέσιμων στο κοινό υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών" είναι ευρεία και αφορά κάθε υπηρεσία που παρέχεται με αμοιβή ή και χωρίς αμοιβή στο κοινό με τη μεταφορά σημάτων μέσω δημόσια προσβάσιμου δικτύου ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Το "δημόσια προσβάσιμο δίκτυο ηλεκτρονικών επικοινωνιών" είναι, μεταξύ άλλων, το τηλεφωνικό δίκτυο, καθώς και το διαδίκτυο. Ως έννοια λοιπόν το "δημόσιο δίκτυο ηλεκτρονικών εοικοινωνιών" αντιδιαστέλλεται προς τα εσωτερικά δίκτυα (τα intranets), τα οποία δεν διέπονται από το πεδίο εφαρμογής της Οδηγίας 2002/58 και του Ν.3471/2006 αλλά από τον ΓΚΠΔ. Η παροχή των υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών περιλαμβάνει τόσο την πρόσβαση στο δίκτυο όσο και άλλες υπηρεσίες. Ο φορέας παροχής του δίκτυο δηλαδή δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκη με τον πάροχο υπηρεσίας ηλεκτρονικών επικοινωνιών, αλλά αποτελούν διαφορετικές οντότητες, καθώς η ίδια η πρόσβαση στο δίκτυο διαφοροποιείται από την παροχή των υπηρεσιών που διατίθενται στο κοινό μέσω του δικτύου.

Στο πλαίσιο αυτό, ο Ν.3471/2006 αποτελεί τον ειδικό νόμο που διέπει την επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα στον τομέα των ηλεκτρικών επικοινωνιών είτε αυτές παρέχονται από τον ιδιωτικό τομέα είτε από τον δημόσιο τομέα. Για τον λόγο αυτόν και στην ιστοσελίδα. «Ηλεκτρονική Συνταγογράφηση» περιλαμβάνεται το έγγραφο «Όροι Χρήσης και Πολιτική Προστασίας Απορρήτου» που ορίζει ρητώς ότι η προστασία των δεδομένων από αυτή την δημόσια υπηρεσία παροχής ηλεκτρονικών επικοινωνιών διέπεται και από τον Ν.3471/2006. Υπάρχει ρητή αναφορά λοιπόν στον Ν.3471/2006 για την υπηρεσία του e-prescription, από την οποία εστάλη και το μήνυμα για την «Ασφαλή Κολύμβηση». Συγκεκριμένα πρόκειται για την αναφορά στον Ν.3471/2006 που βρίσκεται αναρτημένη στην ιστοθέση: https://www.e-prescription.gr/portal/oroi-chrisis-kai-politiki-prostasias-aporritou/#

Σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου 14 του Ν.3471/2006 που ορίζει και την ελάχιστη αποζημίωση των 10.000 ευρώ, στην προκειμένη υπό κρίση περίπτωση θα πρέπει να επισημανθεί ότι αυτή η διάταξη, κατά την διατύπωση της αφορά την αστική ευθύνη «φυσικού ή νομικού προσώπου» που παραβιάζει τον συγκεκριμένο νόμο. Άρα, εφόσον διαπιστωθεί παράβαση οποιασδήποτε ουσιαστικής διάταξης του ν. 3471/2006, δεν υπάρχει στο γράμμα του άρθρου 14 περιορισμός στις παραβάσεις του άρθρου 11 που αφορά αποκλειστικά τις εμπορικές επικοινωνίες. Η ευρύτητα της διατύπωσης δεν περιορίζει την αστική ευθύνη μόνο στον ιδιωτικό τομέα, καθώς εάν ήταν αυτή η βούληση του νομοθέτη θα είχε επιλεγει η διατύπωση «φυσικό ή νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου» που ήταν ακριβώς αυτή που είχε επιλέγει στο άρθρο 23 του Ν.2472/1997, χωρίς βέβαια και πάλι τότε να περιορίζεται η αστική ευθύνη του δημοσίου. Το γεγονός λοιπόν ότι στο άρθρο 11 γίνεται ειδικά λόγος για εμπορική προώθηση αγαθών ή υπηρεσιών, δεν επηρεάζει το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 14 για την αστική ευθύνη, η οποία αφορά κάθε παράβαση του Ν.3471/2006 κι όχι μόνο τις εμπορικές επικοινωνίες. Για παράδειγμα, το άρθρο 5 ορίζει ότι η νόμιμη βάση της επεξεργασίας είναι η συγκατάθεση του υποκειμένου των δεδομένων ή η σύμβαση. Εάν η επεξεργασία μιας ηκεκτρονικής διεύθυνσης στο πλαίσιο παροχης υπηρεσίας ηλεκτρονικης επικοινωνίας σε δημόσιο δίκτυο ηλεκτρονικών επικοινωνιών δεν βασίζεται λοιπόν στην συγκατάθεση του άρθρου αυτού ή σε άλλη διάταξη του Ν.3471/2006, η αστική ευθύνη του παραβάτη διέπεται από το άρθρο 14 του Ν.3471/2006 ανεξάρτητα αν αφορά μη ζητηθείσα εμπορική επικοινωνία.

Αυτό επιβεβαιώθηκε πρόσφατα και από το άρθρο άρθρο 60 του Ν. 5294/2026, νόμος με τον οποίο ρυθμίζεται το κρατικό «Ενιαίο Κέντρο Εξυπηρέτησης» που οργανώθηκε από το Υπουργείο Ψηφιακής Πολιτικής,  για το οποίο, στην παράγραφο 3 ορίζει ως εξής:

«Στο πλαίσιο λειτουργίας του Ενιαίου Κέντρου Εξυπηρέτησης, και ιδίως κατά την τηλεφωνική εξυπηρέτηση, η κλήση ηχογραφείται σε συμμόρφωση με τον ν. 3471/2006 (Α’ 133) και την Οδηγία 2002/58/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 12ης Ιουλίου 2002 σχετικά με την επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και την προστασία της ιδιωτικής ζωής στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών (L 201/37).”

Η συγκεκριμένη νομοθετική διάταξη καταστρώθηκε σε αυτή την μορφή, ύστερα από την Γνωμοδότηση 1/2026 της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα, η οποία εκλήθη να γνωμοδοτήσει για το σχετικό σχέδιο νόμου, πριν αυτό ψηφιστεί από την Βουλή. Σύμφωνα με την Γνωμοδότηση 1/2026 της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα επί του σχεδίου διάταξης νόμου που αφορά στο έργο “GOV CRM – Ενιαία Ψηφιακή Υποδομή για την Εξυπηρέτηση Πολιτών και Επιχειρήσεων”, η σχετική νομοθετική διάταξη που διέπει την λειτουργία μιαςδημόσιας ψηφιακής υποδομής εξυπηρέτησης πολιτών πρέπει να περιλαμβάνει την εξής διατύπωση:

“στο πλαίσιο λειτουργίας του Ενιαίου Κέντρου, και ιδίως κατά την τηλεφωνική εξυπηρέτηση αυτού, η κλήση ηχογραφείται σε συμμόρφωση με το Ν.3471/2006 (ΦΕΚ Α 133/28.06.2006) και την Οδηγία 2002/58/ΕΚ”.

Επομένως, το Ελληνικό Δημόσιο έχει αναγνωρίσει πολύ πρόσφατα, με τον Ν.5294/2026, ότι οι κρατικές ψηφιακές υποδομές που παρέχονται στο πλαίσιο της πρόσβασης του κοινού σε δημόσιο δίκτυο ηλεκτρονικών επικοινωνιών οφείλουν να συμμορφώνονται με τις διατάξεις του Ν.3471/2006. Αξίζει να τονιστεί ότι η διάταξη αυτή δεν επεκτείνει νομοθετικά το -ήδη ισχύον- πεδίο εφαρμογής του Ν.3471/2006 όπως θα είχε συμβεί εάν η διατύπωση ήταν «στο πλαίσιο λειτουργίας του Ενιαίου Κέντρου εφαρμόζεται ο Ν.3471/2006», αλλά σκόπιμα η Αρχή και ο Νομοθέτης επέλεξαν την φράση «σε συμμόρφωση», για επιβεβαιωτικούς και όχι για ιδρυτικούς της υποχρέωσης λόγους.

Συνεπώς υπάρχει πρόσφατη νομοθεσία του 2026 που επιβεβαιώνει ότι και οι κρατικές υπηρεσίες παροχής υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών διέπονται από τις διατάξεις του Ν.3471/2006 όσον αφορά την επεξεργασία των δεδομένων κίνησης όπως είναι η διεύθυνση του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου του χρήστη και συνεπώς αυτό σημαίνει ότι η εφαρμογή αφορά και την αστική ευθύνη του κράτους ως προς το ποσό της ελάχιστης αποζημίωσης.

Ανακεφαλαιώνοντας τα ανωτέρω, η υπαγωγή της επεξεργασίας δεδομένων στον ν. 3471/2006 δεν στηρίζεται απλώς στο γεγονός ότι το ένα κρατικό μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου διαβιβάστηκε μέσω του διαδικτύου. Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι για την αποστολή του χρησιμοποιήθηκε η ηλεκτρονική διεύθυνση την οποία ο χρήστης είχε γνωστοποιήσει στο πλαίσιο συγκεκριμένης ηλεκτρονικής υπηρεσίας, και η οποία υποβλήθηκε εκ νέου σε επεξεργασία προκειμένου να πραγματοποιηθεί ηλεκτρονική επικοινωνία προς τον χρήστη μέσω δημόσια προσβάσιμου δικτύου ηλεκτρονικών επικοινωνιών.

Ως εκ τούτου, είναι σαφές πλέον ότι η ηλεκτρονική διεύθυνση δεν εξετάζεται εν προκειμένω απλώς ως στοιχείο ταυτοποίησης αποθηκευμένο σε αρχείο του Δημοσίου, περίπτωση στην οποία η επεξεργασία της θα υπαγόταν καταρχήν στο γενικό καθεστώς του ΓΚΠΔ. Εξετάζεται ως δεδομένο που χρησιμοποιήθηκε λειτουργικά για τη δρομολόγηση και διαβίβαση συγκεκριμένης ηλεκτρονικής επικοινωνίας προς τον συνδρομητή ή χρήστη. Κατά το μέτρο αυτό αποκτά τη λειτουργία δεδομένου κίνησης, δεδομένου ότι ο ίδιος ο νομοθετικός ορισμός καταλαμβάνει τα δεδομένα που υποβάλλονται σε επεξεργασία «για τους σκοπούς της διαβίβασης μιας επικοινωνίας σε δίκτυο ηλεκτρονικών επικοινωνιών ή της χρέωσής της».

Πρέπει, επομένως, να διακρίνονται δύο αυτοτελή στάδια επεξεργασίας. Η αρχική συλλογή και τήρηση της ηλεκτρονικής διεύθυνσης στο πληροφοριακό σύστημα της ηλεκτρονικής συνταγογράφησης αποτελεί επεξεργασία προσωπικών δεδομένων που διέπεται καταρχήν από τον ΓΚΠΔ. Όταν όμως η ίδια ηλεκτρονική διεύθυνη χρησιμοποιείται από ένα Υπουργείο για τη διαβίβαση ηλεκτρονικού μηνύματος μέσω δημόσιου δικτύου ηλεκτρονικών επικοινωνιών, ενεργοποιείται επιπροσθέτως το ειδικό κανονιστικό πλαίσιο των ηλεκτρονικών επικοινωνιών, δηλαδή η Οδηγία 2002/58/ΕΚ και ο ν. 3471/2006, κατά το μέρος που ρυθμίζουν ειδικά τη συγκεκριμένη επεξεργασία. Η εφαρμογή του ειδικού αυτού καθεστώτος δεν εξαρτάται, λοιπόν, από το εάν ο σκοπός του μηνύματος ήταν εμπορικός. Η εμπορική προώθηση αποτελεί το ειδικό καθ’ ύλη μεν αντικείμενο του άρθρου 11 ν. 3471/2006, όχι όμως προϋπόθεση εφαρμογής ολόκληρου του νόμου. Ο ν. 3471/2006 περιέχει και αυτοτελείς κανόνες για την επεξεργασία δεδομένων στο πλαίσιο των ηλεκτρονικών επικοινωνιών, μεταξύ των οποίων το άρθρο 5.

Προς την ίδια κατεύθυνση κινείται πλέον και ο ίδιος ο νομοθέτης με το άρθρο 60 ν. 5294/2026, το οποίο, κατόπιν της Γνωμοδότησης 1/2026 της ΑΠΔΠΧ, προβλέπει για κρατική ψηφιακή υποδομή εξυπηρέτησης πολιτών συμμόρφωση με τον ν. 3471/2006 και την Οδηγία 2002/58/ΕΚ. Η διάταξη αυτή έχει ιδιαίτερη ερμηνευτική σημασία, διότι καταδεικνύει ότι η δημόσια φύση του φορέα που οργανώνει μια ψηφιακή υπηρεσία προς τους πολίτες δεν αποτελεί αφ’ εαυτής λόγο αποκλεισμού της εφαρμογής του ειδικού δικαίου των ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Υπό τα δεδομένα αυτά, δεν πρόκειται για αναλογική επέκταση του ν. 3471/2006 σε περίπτωση που βρίσκεται εκτός του πεδίου εφαρμογής του, αλλά για εφαρμογή των ειδικών κανόνων του νόμου σε πράξη επεξεργασίας η οποία πραγματοποιήθηκε ακριβώς κατά τη χρήση δεδομένου για την πραγματοποίηση ηλεκτρονικής επικοινωνίας μέσω δημόσια προσβάσιμου δικτύου. Εφόσον δε η συγκεκριμένη επεξεργασία δεν στηριζόταν στη συγκατάθεση του χρήστη ή σε άλλη νόμιμη βάση που προβλέπει ο ν. 3471/2006 για την επίδικη πράξη επεξεργασίας, τίθεται ζήτημα παράβασης του άρθρου 5 αυτού.

Από τη στιγμή που διαπιστώνεται παράβαση ουσιαστικής διάταξης του ν. 3471/2006, το ζήτημα της αστικής ευθύνης μεταφέρεται στο άρθρο 14 του ίδιου νόμου. Η διάταξη αυτή δεν αναφέρεται σε «παράβαση του άρθρου 11», αλλά, με συνειδητά γενική διατύπωση, σε ζημία που προκαλείται «κατά παράβαση του νόμου αυτού». Επομένως, εφόσον αποδειχθεί ότι η συγκεκριμένη επεξεργασία εμπίπτει στο άρθρο 5 και πραγματοποιήθηκε κατά παράβασή του, δεν προκύπτει από το γράμμα του άρθρου 14 βάση για να αποκλειστεί η εφαρμογή του μόνο και μόνο επειδή το επίμαχο μήνυμα είχε χαρακτήρα ενημέρωσης για ζήτημα δημοσίου ενδιαφέροντος και όχι εμπορικής επικοινωνίας.

Η προσωπικότητα δεν κληρονομείται νομικά.

 Οι κληρονόμοι πνευματικών ή συγγενικών δικαιωμάτων έχουν μόνο τις εξουσίες που τους απονέμει ο νόμος για την πνευματική ιδιοκτησία (Ν.2121/1993) επί των έργων των κληρονομούμενων και κανένα άλλο δικαίωμα. 

Δεν έχουν καμία νομικά αναγνωρισμένη εξουσία επί της "εικόνας" του θανόντος συγγενή τους, εκτός εάν έχει τελεστεί το ποινικό αδίκημα της προσβολής μνήμης νεκρού, το οποίο κατά το άρθρο 365 του Ποινικού Κώδικα τιμωρεί μόνο την "β ά ν α υ σ η   ή   κ α κ ό β ο υ λ η  ε ξ ύ β ρ ι σ η"    ή  την "σ υ κ ο φ α ν τ ι κ ή δυσφήμηση" ενός θανόντος. 

Μπορούν δηλαδή οι κληρονόμοι να επιτρέπουν ή να απαγορεύουν την χρήση των έργων της διανοίας των θανόντων, αλλά δεν μπορούν να απαγορεύουν και την χρήση του ονοματεπωνύμου, της εικόνας του προσώπου (εκτός εάν πρόκειται για συγκεκριμένη φωτογραφία επί των οποίων υπάρχουν επίσης δικαιώματα) και της έμπνευσης σε άλλους δημιουργούς να δημιουργούν νέα έργα διανοίας ή έργα τέχνης εμπνευσμένα από την προσωπικότητα των θανόντων.

Στο ελληνικό δίκαιο η προστασία της προσωπικότητας  κατοχυρώνεται με το άρθρο 57 του Αστικού Κώδικα. Αυτό ορίζει: 

"Όποιος προσβάλλεται παράνομα στην προσωπικότητά του έχει δικαίωμα να απαιτήσει να αρθεί η προσβολή και να μην επαναληφθεί στο μέλλον. Αν η προσβολή αναφέρεται στην προσωπικότητα π ρ ο σ ώ π ο υ  π ο υ   έ χ ε ι   π ε θ ά ν ε ι, το δικαίωμα αυτό έχουν ο σύζυγος, οι κατιόντες, οι ανιόντες, οι αδελφοί και οι κληρονόμοι του από διαθήκη." 

Τα ελληνικά δικαστήρια δέχονται ότι αντικείμενο της προστασίας του παραπάνω άρθρου είναι το δικαίωμα της προσωπικότητας, η οποία αρχίζει με τη γέννηση του ανθρώπου και τερματίζεται με το θάνατό του (άρθρο 35 ΑΚ). Μετά το θάνατο, τα ίχνη που έχει αφήσει ο θανών από την ζωή του θεωρούνται "υπόλειμμα της προσωπικότητας". 

Αντίστοιχα, ο GDPR δεν προστατεύει τα προσωπικά δεδομένα των θανόντων. 

Όπως έκρινε πρόσφατα το Μονομελές Πρωτοδικείο Αθηνών (απόφαση 4082/2025),  παρά το ότι στην παραπάνω διάταξη του δευτέρου εδαφίου του άρθρου 57 χρησιμοποιείται αδόκιμα η έκφραση «προσβολή στην προσωπικότητα προσώπου που έχει πεθάνει», κατά την κρατούσα στην ελληνική νομική φιλολογία άποψη και ορθή ερμηνεία της διάταξης αυτής πρόκειται για προσβολή της μ ν ή μ η ς  θανόντος. 

Τα πρόσωπα που ονομάζει το άρθρο 57 παρ.1 εδ. β' ΑΚ ασκούν δ ι κ ό   τ ο υ ς   δ ι κ α ί ω μ α (jure proprio) όταν ζητούν την άρση της προσβολής της μνήμης του νεκρού, προστατευτέο δε έννομο αγαθό με το άρθρο αυτό είναι η προσωπικότητα των επιζώντων, οι οποίοι ε μ μ έ σ ω ς με την προσβολή της μνήμης του θανόντος προσβάλλονται ατομικώς είτε στη δική τους τιμή, είτε στο συναίσθημα της στοργής και το καθήκον ευλάβειας προς τον αποθανόντα. 

 Όμως, η προσβολή της μνήμης του νεκρού, ως συνέχεια της εν ζωή προσωπικότητας του ατόμου, μπορεί να συντελεστεί, υπό την προεκτεθείσα έννοια, με κάθε τρόπο, κατά τον οποίο είναι δυνατή προσβολή και επί ζώντος ατόμου, όπως με αντίστοιχη προσβολή της τιμής της εικόνας του απορρήτου και της αναπαράστασης εν γένει της ζωής του αποθανόντος με εξαίρεση τις προσβολές της προσωπικότητας οι οποίες προϋποθέτουν άτομο το οποίο ζει. 

Έτσι, τα δικαστήρια αναφέρουν σταθερά ότι προστατευόμενο έννομο αγαθό δεν είναι η «μεταθανάτια» προστασία της προσωπικότητας του νεκρού, αλλά η ίδια προσωπικότητα των ως άνω συγγενών προσώπων, σ τ ο  μ έ τ ρ ο που η προσβολή της μνήμης του νεκρού προσέβαλε, λόγω του στενού συνδέσμου μεταξύ τους (συνήθως οικογενειακού) το αίσθημα σεβασμού τους προς την μνήμη του νεκρού, που αποτελεί και αστό έκφανση της προσωπικότητάς τους.

Επομένως, οτιδήποτε δεν μπορούσε να προσβάλλει την προσωπικότητα ενός διάσημου καλλιτέχνη όταν αυτός βρισκόταν εν ζωή, έτσι δεν μπορεί να προσβάλλει την προσωπικότητά του και όταν δεν βρίσκεται στην ζωή.

Το να αναφέρεις το όνομα ενός διάσημου καλλιτέχνη που δεν είναι πλέον στην ζωή, από μόνο του δεν μπορεί να απαγορευθεί από τους κληρονόμους. 

Το να χρησιμοποιείς την εικόνα ενός διάσημου καλλιτέχνη που δεν είναι πλέον στην ζωή, από μόνο του, δεν μπορεί να απαγορευθεί από τους κληρονόμους.

Μόνο μία πράξη που συνιστά "βάναυση ή κακόβουλη εξύβριση ή συκοφαντική δυσφήμηση" μπορεί να επιτρέψει την απαγόρευση της χρήσης ενός ονόματος ή της εικόνας ενός θανόντος δημοσίου προσώπου. 

Κάθε άλλη ενέργεια, όπως η δημιουργία ενός έργου τέχνης που εμπνέεται από έναν διάσημο θανόντα (οπτικοακουστικό έργο, βιογραφία, μυθιστόρημα, έργο εικαστικών τεχνών), σαφώς και μπορεί να περιλαμβάνει το ονοματεπώνυμό του θανόντος ελεύθερα και χωρίς να χρειάζεται κάποια "άδεια" ή "συναίνεση" των κληρονόμων, οι οποίοι δεν είναι δικαιούχοι ούτε του ονόματος ούτε της εικόνας, αλλά μονο των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας του θανόντος. 

Η "αντίρρηση" ή "ένσταση" των κληρονόμων για μια τέτοια μη εξυβριστική και μη συκοφαντική χρήση των στοιχείων του θανόντος, είναι παντελώς αδιάφορη νομικά. 

Αυτή είναι η ρύθμιση στην ελληνική έννομη τάξη, η οποία είναι σύμφωνη και με την ελευθερία της έκφρασης που κατοχυρώνεται και από το Σύνταγμα, αλλά και προς τις διεθνείς συμβάσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα. 

Αλλά ακόμη και αυτό που θα μπορούσε να θεωρηθεί "βάναυση εξύβριση" για κάποιο ιστορικό πρόσωπο, μπορεί να θεωρηθεί ανεκτό κατ' εφαρμογή της ελευθερίας της έκφρασης. 

Οι κληρονόμοι του Μιττεράν έχασαν την υπόθεση στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, το οποίο έκρινε ότι ο γιατρός του θανόντος προέδρου είχε το δικαίωμα να κυκλοφορήσει βιβλίο ("Le Grand Secret") στο οποίο αποκάλυψε ότι ο πρόεδρος διαγνώσθηκε το 1981 με καρκίνο που δεν είχε αποκαλύψει δημόσια. Το Ε.Δ.Δ.Α. έκρινε ότι κακώς τα γαλλικά δικαστήρια είχαν διατηρήσει την απαγόρευση του βιβλίου και ότι αυτό ηταν αντίθετο στην ελευθερία της έκφρασης όπως κατοχυρώνεται από το άρθρο 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης (απόφαση Éditions Plon v. France, 2004)

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου απέρριψε την προσφυγή του εγγονού του Στάλιν, ο οποίος είχε προσφύγει για προσβολή μνήμης του παππού του, επειδή κάποια ρωσική εφημερίδα τον είχε χαρακτηρίσει "αιμοδιψή καννίβαλο" (για την σφαγή 11.000 επιφανών Πολωνών στο Κατίν το 1940). Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο έκρινε ότι «ως ιστορικός ηγέτης διεθνούς βεληνεκούς, ο Στάλιν αναπόφευκτα παραμένει ανοιχτός σε δημόσια κριτική», ακόμη και οξύτατη όπως αυτή, απορρίπτοντας τον ισχυρισμό περί συκοφαντικής δυσφήμησης. (Dzhugashvili v. Russia, 2015). 

Το Ε.Δ.Δ.Α. δεν αναγνωρίζει λοιπόν μεταθανάτιο δικαίωμα στην προσωπικότητα, ιδίως όσον αφορά τα δημόσια πρόσωπα.

Ο λόγος είναι ότι τα δημόσια πρόσωπα, ιδίως μετά τον θάνατό τους ανήκουν στην δημόσια σφαίρα, στην Ιστορία, στο κοινό τους, ακόμη και στους αντιπάλους και τους haters και μπορούν ελεύθερα να αποτελέσουν πηγή έμπνευσης για άλλους δημιουργούς, αλλά και για όλους τους πολίτες. 

Το ευρύτερο πνευματικό αποτύπωμα ενός μεγάλου καλλιτέχνη, ο δρόμος που δείχνει στις επόμενες γενιές, το σύμβολο που αποτελεί το όνομά του δεν μπορεί να αποτελέσει ένα αποκλειστικό περιουσιακό αγαθό για τους κληρονόμους του. Δεν υπάρχει ιδιοκτησία σε αυτό, τουλάχιστον στον ευρωπαϊκό νομικό χώρο.

Οι  νομικοί περιορισμοί που έχουν θεσπιστεί αποκλειστικά και μόνο για τα έργα της διανοίας ισχύουν κι αυτοί μόνο για 70 χρόνια μετά τον θάνατο του δημιουργού. Όχι για πάντα, επομένως. Κι όχι για τα πάντα που συγκροτούν τον απόηχο μιας  προσωπικότητας με επιρροή στο κοινωνικό σύνολο.

Αθώωση εικαστικού για κινούμενο σχέδιο με κάψιμο εκκλησίας

Στις 17.5.2024 εκπροσώπησα ως δικηγόρος τον εικαστικό Γιώργο Μικάλεφ στο Η' Μονομελές Πλημμελειοδικείο Αθηνών, στο οποίο είχε παραπεμφθεί με την βαριά κατηγορία παραβίασης του αντιρατσιστικού νόμου, για προκληση βίας εις βάρος χριστιανών ορθόδοξων, επειδή είχε δημιουργήσει και αναρτήσει ένα κινούμενο σχέδιο που έδειχνε έναν ιερέα να χρηματίζεται ρητορεύοντας "το φως νικάει το σκοτάδι" και στην συνέχεια ένας χεβιμεταλάς λέγοντας το ίδιο ρητό βάζει φωτιά σε μια εκκλησία και την καίει. 

 

Η εισαγγελία κινήθηκε εις βάρος του εικαστικού, παραπέμποντάς τον, αφού πρώτα κάποιος απέστειλε στον εισαγγελέα την ανάρτηση του EkklisiaOnLine με τίτλο "Ονειρεύονται νεκρούς ιερείς! Εμετικά σκίτσα με φωτιά σε εκκλησία - ο Εισαγγελέας ακούει;" του Ανδρέα Καραγιάννη: https://www.ekklisiaonline.gr/.../onirevonte-nekrous.../

 

Επέμεινα επί σχεδόν δύο (2) χρόνια να καθαρογραφεί η αθώωση του εικαστικού, καθώς οι αθωωτικές αποφάσεις των ποινικών δικαστηρίων στην συντριπτική τους πλειοψηφία δεν καθαρογράφονται. Διότι, κατά κανόνα, οι αθωωτικές ποινικές αποάσεις δεν υπόκεινται σε έφεση και επομένως η Δικαιοσύνη δεν κρίνει σκόπιμο να μας δίνει την αιτιολόγηση μιας αθώωσης που δεν θα χρησιμεύσει στην συνέχεια της υπόθεσης. Το πρόβλημα αυτό έχει οδηγήσει όμως στην αποστέρηση της νομικής επιστήμης και της νομολογίας από σημαντικές δικαστικές αποφάσεις που εμπλουτίζουν την αντίληψή μας μεταξύ άλλων για τα συνταγματικά δικαιώματα.

Το κείμενο της αθώωσης του Γιώργου Μικάλεφ είναι μια τέτοια ακριβώς περίσταση: το Δικαστήριο επανανοηματοδότησε την ελευθερία της Τέχνης, όπως αυτή κατοχυρώνεται από τα άρθρα 14 παρ. 1 και 16 παρ. 1 του Συντάγματος, τονίζοντας ότι βεβαίως και υπάρχουν περιορισμοί, όπως αυτοί που επιβάλλονται από τον αντιρατσιστικό νόμο, αλλά το κατά πόσον ένα έργο τέχνης παραβιάζει την νομοθεσία θα πρέπει να κριθεί με βάση το "συγκείμενο". Δηλαδή, το γνωστό σε... όλους μας, context.

 

Δημοσιεύω σήμερα, Καθαρά Δευτέρα, το σκεπτικό αυτού του Δικαστηρίου, όπως αποτυπώνεται στην απόφαση 2156/2024 του Η' Μονομελούς Πλημμελειοδικείου Αθηνών:

 

"Σε εθνικό επίπεδο, η ελευθερία της έκφρασης κατοχυρώνεται στο Σύνταγμα στο άρθρο 14 παρ. 1. Σ/υμφωνα με αυτό, “Καθένας μπορεί να εκφράζει και να διαδίδει προφορικά, γραπτά και δια του τύπου τους στοχασμούς του, τηρώντας τους νόμους του Κράτους”. Παράλληλα, στο προστατευτικό πεδίο του άρθρου 14 παρ. 1 θα πρέπει να θεωρηθεί ότι υπάγεται κάθε τρόπος επηρεασμού της κοινής γνώμνης, υπαρκτός σήμερα ή μελλοντιός, όπως ιδίως η χρήση των μέσων μαζικής ενημέρωσης, του κυβερνοχώρου, των ιστολογίων (blogs) κ.λπ. (Χρυσόγονος Κ. - Βλαχόπουλος Σ., 2017. Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα. 4 επιμ. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη, σελ. 331). Στο Σύνταγμα επιπλέον κατοχυρώνεται στο αρ. 16 παρ. 1 εδ. α΄η προστασία της τέχνης, η οποία βρίσκει παράλληλα έρεισμα και στην προαναφερθείσα διάταξη του άρθρου 14 παρ. 1 (όπως αντίστοιχα συμβαίνει με τη διάταξη του άρθρου 10 Ε.Σ.Δ.Α., όπου προστατεύονται όλες οι μορφές της ελευθερίας της έκφρασης) τουλάχιστον στην αμυντική της έκφανση. Η ειδικότερη δε πρόβλεψη και σε επόμενη συνταγμ,ατική διάταξη (σ.σ. Άρθρο 16) καταδεικνύει την έμφαση που δίνεται, από τον ημεδαπό συνταγματικό νομοθέτη, στην κατοχύρωση της ελευθερίας της τέχνης. Περαιτέρω, η σάτιρα αποτελεί έκφανση καλλιτεχνικής έκφρασης και κοινωνικού σχολιασμού. Άξια αναφοράς είναι η υπ’ αριθμόν 1734/2017 Δ΄ Τμήματος ΣτΕ, όπου διαλαμβάνονται τα ακόλουθα: “ενόψει του ότι η σάτιρα αποτελεί μέσο έκφρασης που διαδραματίζει ένα πολύ σημαντικό ρόλο στην ελεύθερη και ανοικτή συζήτηση επί θεμάτων δημοσίου ενδιαφέροντος, χωρίς την οποία δεν νοείται δημοκρατική κοινωνία, κάθε επέμβαση στο δικαίωμα ενός καλλιτεχνη ή μιας ραδιοτηλεοπτικής εκπομπής να χρησιμοποιεί αυτό το μέσο έκφρασης πρέπει να εξεταζεται με ιδιαίτερη προσοχή και με εκτίμηση του συνόλου του περιεχομένου της και όχι αποσπασματικά, διότι μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την αποθάρρυνση της χρήσης της σάτιρας ως μέσου κριτικής και σχολιασμού της πολιτικής και κοινωνικοοικονομικής επικαιρότητας (ΣτΕ 1734/2017 Δ΄ Τμήμα, Δημ. ΤΝΠ ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ). Ωστόσο, δεν πρέπει να παραγνωρίζεται το γεγονός ότι και η ελευθερία της έκφρασης εν γένει, γνωρίζει όρια. Κρίσιμο παράγοντα αποτελεί πάντοτε το συγκείμενο.

 

Από τις ένορκες καταθέσεις των μαρτύρων στο ακροατήριο, τα έγγραφα που αναγνώσθηκαν και την εν γένει συζήτηση της υπόθεσης αποδείχθηκαν τα ακόλουθα πραγματικά περιστατικά: ο κατηγορούμενος, εικάστικός Γιώργος Μικάλεφ, ανήρτησε το έτος 2021 στον ιστότοπο YouTube κινούμενο σχέδιο σε βίντεο διάρκειας 2 λεπτών και 17 δευτερολέπτων, στο οποίο απεικονιζόταν ιερέας ο οποίος κήρυσσε το ρητό ότι “το φως νικάει το σκοτάδι”, ενώ στη συνέχεια του βίντεο το ίδιο σύνθημα χρησιμοποιεί ένας οπαδός black metal μουσικής εμφανιζόμενος να κρατάει μια δάδα στο χέρι ενώ στο φόντο απεικονιζόταν μια εκκλησία να καίγεται. Από την επισκόπηση του ανωτέρω οπτικοακουστικού υλικού, ήδη καθίσταται σαφές ότι το συγκεκριμένο κινούμενο σχέδιο το οποίο δημιουργήθηκε απ΄οτον κατηγορούμενο με σκοπό να σατιρίσει τυχόν φαινόμενα φιλαργυρίας δεν δύνατον να καταστεί πρόσφορο προς υποκίνηση σε βίαιες ενέργειες εναντίον θρησκευόμενων προσώπων ή ιερών ναών, καθώς η λειτουργία του – εναργώς μεταφορική – σχετίζεται με τη διττή ερμηνεία της φράσης “το φως νικάει το σκοτάδι”. Ενόψει τούτου, κατά την κρίση του Δικαστηρίου, λαμβανομένου υπόψη του συγκειμένου, η αλληλουχία των απεικονιζομένων στο βίντεο, ουδόλως δύναται να εκληφθεί από το κοινό ως προτροπή σε τέλεση πράξεων εις βάρος ομάδας προσώπων, κατά τρόπο που μοπορεί να θέσει σε κίνδυνο τη δημόσια τάξη ή θεμελιώδη δικαιώματα άλλων ατόμων. Προς επίρρωση των ανωτέρω, σημειώνεται ότι κατ’ αποτέλεσμα δεν αποδείχθηκε ότι υπήρξε κοινό το οποίο έχοντας παρακολουθήσει το βίντεο αντέδρασε ως υποδεχόμενο το μήνυμα του έργου ως υποκίνηση σε πράξη μίσους, βίας ή διακρίσεων. Μετά ταύτα, ο κατηγορούμενος ενήργησε ως ανωτέρω εντός του πλαισίου της – συνταγματικά κατοχυρωμένης – ελευθερίας της καλλιτεχνικής έκφρασης, εν προκειμένω σατιρίζοντας φαινόμενα φιλαργυρίας, χωρίς η ενέργειά του να καταστεί ικανή να ερμηνευθεί από το κοινό ως προτροπή σε χρήση βίας και για το λόγο αυτό πρέπει να κηρυχθεί αθώςοτης αποδιδόμενης σε αυτόν πράξης.

 

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

 

ΔΙΚΑΖΕΙ παρόντος του κατηγορουμένου: ΜΙΚΑΛΕΦ ΓΕΩΡΓΙΟΣ του Αναστασίου.

 

ΚΗΡΥΣΣΕΙ αυτόν αθώο για την πράξη του ότι: στις 08-01-2021, με πρόθεση, δημόσια, μέσω του διαδικτύου, υποκίνησε και προέτρεψε σε πράξεις και ενέργειες που μπορούν να προκαλέσουν διακρίσεις, μίσος ή βία κατά προσώπου ή ομάδας προσώπων που προσδιορίζονται με βάση τη θρησκεία, κατά τρόπο που εκθέτει σε κίνδυνο τη δημόσια τάξη και ενέχει απειλή για τη σωματική ακεραιότητα των ως άνω προσώπων και συγκεκριμένα διατηρώντας διαδικτυακό κανάλι στην εφαρμογή κοινωνικής δικτύωσης “YouTube”, ανήρτησε βίντεο διάρκειας 2 λεπτών και 17 δευτερολέπτων, στο οποίο αρχικά εμφανόιζεται ένας ιερέας έξω από μία χριστιανική εκκλησία και εν συνεχεία με την υπόκρουση μακάβριας μουσικής που παραπέμπει σε κηδεία, εμφανίζεται ένας άνθρωπος με δάδα στο χέρι και ανάποδο σταυρό στο κούτελο να βάζει φωτιά στην εκκλησία,υποκινώντας και προτρέποντας με το βίντεο αυτό σε εμπρηστικές πράξεις των χριστιανικών εκκλησιών που μπορούν να προκακλέσουν μίσος και βία κατά των Ιερέων και των προσώπων που πρόσκεινται στην χριστιανική θρησκεία, εκθέτοντας με τον τρόπο αυτό σε κίνδυνο τη δημόσια τάξη και ενέχοντας απειλή για τη σωματική τους ακεραιότητα.

 

ΚΡΙΘΗΚΕ, αποφασίστηκε και δημοσιεύθηκε αμέσως στο ακροατήριό του."

Η απόφαση του ΣτΕ για το μάθημα ηθικής

 

Με ιδιαίτερη υπερηφάνεια διάβασα το τελικό κείμενο των δύο αποφάσεων 2417 και 2418/2025 που μόλις καθαρογράφησαν και αναρτήθηκαν στην πλατφόρμα του Συμβουλίου της Επικρατείας και καταδίκασαν το Υπουργείο Παιδείας για την παράλειψη οφειλόμενης νόμιμης ενέργειας σχετικά με την οργάνωση του μαθήματος ηθικής φιλοσοφίας στα σχολεία όλης της χώρας:

 

"[...] 12. Επειδή, οι δύο πρώτοι αιτούντες είναι γονείς της τρίτης αιτούσας, ασκούντες την κρινόμενη αίτηση ατομικώς και για λογαριασμό της ανήλικης κόρης τους (τρίτης αιτούσας) μαθήτριας της [...], γεγονός το οποίο δεν αμφισβητείται από την Διοίκηση. Με την κρινόμενη αίτηση προβάλλεται ότι: α) η κατά τα ανωτέρω υποχρέωση της Διοίκησης προς θέσπιση ισότιμου μαθήματος συναφούς περιεχομένου για τους μαθητές που απαλλάσσονται του μαθήματος των θρησκευτικών απορρέει από τα άρθρα 13 παρ. 1 και 16 του Συντάγματος καθώς και από το άρθρο 2 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της Ε.Σ.Δ.Α. σε συνδυασμό με το άρθρο 9 αυτής και β) η άσκηση της αρμοδιότητας προς ρύθμιση του ζητήματος είναι δεσμία και η παράλειψη θέσπισης εναλλακτικού μαθήματος μετά την πάροδο της ειδικής προθεσμίας που τάχθηκε ως εύλογη με τις προαναφερόμενες αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας είναι μη νόμιμη. Περαιτέρω, οι αιτούντες υποστηρίζουν ότι η διατήρηση σε ισχύ των ρυθμίσεων της 106646/ΓΔ4/2-9-2022 Κοινής Υπουργικής Απόφασης περί απασχόλησης των απαλλασσόμενων από το μάθημα των θρησκευτικών μαθητών με δραστηριότητα που επιλέγεται από τον Διευθυντή της οικείας σχολικής μονάδας κατόπιν συνεννόησης με τον Σύλλογο Διδασκόντων, έχει ήδη καταστεί σ υ ν τ α γ μ α τ ι κ ώ ς μ η α ν ε κ τ ή λ ό γ ω π α ρ ό δ ο υ τ ο υ ε ύ λ ογ ο υ χρόνου (με την λήξη του σχολικού έτους 2022-2023) μέχρι του οποίου έχει κριθεί από την Ολομέλεια του Δικαστηρίου με τις 1478 - 1480/2022 αποφάσεις της ότι είναι συνταγματικώς ανεκτή, ως μεταβατική, η κατά τα ανωτέρω απασχόληση των απαλλασσόμενων μαθητών έως την οριστική ρύθμιση του θέματος με την θέσπιση της διδασκαλίας μαθήματος ισότιμου προς το μάθημα των θρησκευτικών.

 

13. Επειδή, η υπό κρίση αίτηση ασκήθηκε ενώπιον του Δικαστηρίου στις 2-11-2023 (βλ. την από 2-11-2023 οικεία πράξη κατάθεσης του σχετικού δικογράφου), ήτοι σε χρόνο κατά τον οποίο είχε αρχίσει το σχολικό έτος 2023-2024 και ήδη ε ί χ ε π α ρ έ λ θ ε ι ά π ρ α κ τ η η π ρ ο θ ε σ μ ί α που είχε ταχθεί στην Διοίκηση (τέλος του σχολικού έτους 2022-2023) για να εκπληρώσει την διαγνωσθείσα με την 1478/2022 απόφαση της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας υποχρέωσή της προς θ έ σ π ι σ η ε ν α λ λ α κ τ ι κ ο ύ μ α θ ή μ α τ ο ς προς το μάθημα των θρησκευτικών. Συνεπώς, παραδεκτώς από την άποψη αυτή και εμπροθέσμως ασκείται η υπό κρίση αίτηση.

 

14. Επειδή, όπως προκύπτει από τα στοιχεία του φακέλου, κατόπιν της 1478/2022 απόφασης της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας, σύμφωνα με το 28/23-5-2024 απόσπασμα Πρακτικού του Διοικητικού Συμβουλίου του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής, η θέσπιση ενός ισότιμου μαθήματος για τους απαλλασσόμενους από το μάθημα των θρησκευτικών μαθητές αποτελεί ζήτημα ενδελεχούς μελέτης και απαιτεί τη διενέργεια διαδικασιών αντίστοιχων με αυτές που ακολουθήθηκαν για την εκπόνηση των νέων Προγραμμάτων Σπουδών, την συγγραφή νέων διδακτικών «πακέτων» και την ανάπτυξη του συνοδευτικού εκπαιδευτικού υλικού, ήτοι σύνθετη και χρονοβόρα διαδικασία που απαιτεί ενδελεχή προγραμματισμό, μελέτη, συνεργασία και συνεχή αξιολόγηση. Σύμφωνα, ειδικότερα, με το ίδιο πρακτικό, από τις αρχές του έτους 2020, ήτοι πριν από την δημοσίευση της ανωτέρω απόφασης της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας, το Ι.Ε.Π. είχε αναλάβει την εκπόνηση 51 νέων Προγραμμάτων Σπουδών (166 ανά τάξη και γνωστικό αντικείμενο), των οποίων την κατάρτιση ολοκλήρωσε το έτος 2021, ακολούθησε η πιλοτική εφαρμογή τους σε πειραματικά και πρότυπα σχολεία κατά τα σχολικά έτη 2021-2022 και 2022-2023 μέχρι την τελική αξιολόγησή και δημοσίευσή τους, η οποία έλαβε χώρα στις αρχές του έτους 2023, ενώ εξ άλλου έχει προκηρύξει και ανέμενε εντός του έτους 2024 την παράδοση 187 νέων διδακτικών «πακέτων» (369 τευχών ανά τάξη και γνωστικό αντικείμενο) βάσει των νέων προγραμμάτων σπουδών και του θεσμού του πολλαπλού βιβλίου που εισήγαγε ο ν. 4823/2021. Το εν λόγω Ινστιτούτο επεσήμανε την αναγκαιότητα ολοκλήρωσης πριν από το τέλος του έτους 2023 της εκπόνησης των ανωτέρω προγραμμάτων σπουδών λόγω χρηματοδότησης από κοινοτικές πηγές, γεγονός που κατέστησε την υλοποίηση των ως άνω προγραμμάτων απόλυτη προτεραιότητα για το Ινστιτούτο. Εξάλλου, σύμφωνα με το ίδιο πρακτικό του Ινστιτούτου, η θέσπιση του ισότιμου μαθήματος της ηθικής απαιτεί την τήρηση ανάλογης με την κατάρτιση προγραμμάτων σπουδών διαδικασίας, η οποία εκκινεί από τη μελέτη του ζητήματος, συνεχίζεται με την δόμηση προγράμματος σπουδών και ολοκληρώνεται με την ανάπτυξη του απαραίτητου εκπαιδευτικού υλικού, ώστε να διασφαλιστεί, παρά τον επείγοντα χαρακτήρα της εισαγωγής του εν λόγω μαθήματος, η παροχή εκπαιδευτικού προγράμματος υψηλής ποιότητας που να πληροί τα αναγκαία εκπαιδευτικά πρότυπα και να ανταποκρίνεται στις ανάγκες των μαθητών. Περαιτέρω, με το 64208/Ν1/10-6-2024 έγγραφο απόψεων του Υπουργείου Παιδείας Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, επισημαίνεται προς το Δικαστήριο ότι «η θέσπιση ενός μαθήματος ισοτίμου προς το μάθημα των Θρησκευτικών, απαιτεί σύνθετη και χρονοβόρα διαδικασία, η οποία ήταν αδύνατο να ολοκληρωθεί εντός του σχολικού έτους 2022-2023, όπως … αναφέρεται στην 1478/2022 απόφαση της Ολομέλειας του Σ.τ.Ε., χωρίς να στηρίζεται σε εκτίμηση των αναγκαίων για την θέσπιση του εν λόγω μαθήματος ενεργειών και του απαιτούμενου για τη διεξαγωγή τους χρόνου». Εξάλλου με την 15043/30-12-2024 πρόσκληση κλήθηκαν οι ενδιαφερόμενοι προς υποβολή προσφοράς στο Ε.Κ.Π.Α. για την απευθείας ανάθεση του έργου «Πρόγραμμα Σπουδών και Εκπαιδευτικό Υλικό για το μάθημα της Ηθικής στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια εκπαίδευση» στο πλαίσιο της διδασκαλίας ισότιμου μαθήματος συναφούς περιεχομένου για τους μαθητές που απαλλάσσονται από το υποχρεωτικό μάθημα των θρησκευτικών. Όπως αναφέρεται στην ως άνω πρόσκληση, βάσει των οριζόμενων στις 1749 και 1750/2019 αποφάσεις της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας, «Το ισότιμο μάθημα μπορεί να είναι σχετικό με το γνωστικό αντικείμενο της Ηθικής, το οποίο δύναται να συμβάλει στην επίτευξη διδακτικών και ανθρωπολογικών στόχων παρόμοιων με αυτούς που επιδιώκονται στην περίπτωση των υπολοίπων μαθητών/τριών μέσω της διδασκαλίας των Θρησκευτικών, όπως για παράδειγμα: η ανάδειξη της σημασίας που έχει η ηθική αγωγή ως προς τις ικανότητες των μαθητών/τριών να επικοινωνούν με τον εαυτό τους, με τους άλλους και τον κόσμο ολόκληρο, να δημιουργούν, να αυτενεργούν, να καλλιεργούν δεξιότητες και να παράγουν νέα γνώση, η οποία να μετασχηματίζεται σε δράση στην κοινωνία, εμπνεόμενη από το όραμα και την ελπίδα για την ειρήνη, τη συνύπαρξη, την ισότητα, τη δημοκρατία και γενικά την αλλαγή και τη βελτίωση του κόσμου, η διαμόρφωση ελεύθερων, υπεύθυνων και κριτικά σκεπτόμενων πολιτών και η προετοιμασία των μαθητών και μαθητριών για τον δημόσιο χώρο, η ολόπλευρη, αρμονική και ισόρροπη ανάπτυξη των διανοητικών και ψυχοσωματικών δυνάμεων των μαθητών και μαθητριών, ώστε να έχουν τη δυνατότητα να εξελιχθούν σε ολοκληρωμένες προσωπικότητες, να μπορούν να ζήσουν δημιουργικά, με αγάπη προς τον άνθρωπο, τη ζωή και τη φύση και να διακατέχονται από πίστη προς την πατρίδα». Σύμφωνα με την παρ. 1.1. της ανωτέρω πρόσκλησης, έργο του αναδόχου είναι η εκπόνηση Προγράμματος Σπουδών, Οδηγού για τον Εκπαιδευτικό, καθώς και προδιαγραφών εκπόνησης διδακτικού πακέτου του μαθήματος της Ηθικής, από τη Γ΄ τάξη Δημοτικού έως και τη Γ΄ Λυκείου, ενώ σύμφωνα με την μεν παρ. 1.2.6.7 η διάρκεια του έργου εκτείνεται από την υπογραφή της σύμβασης έως και τις 31-8-2025, ο δε ανάδοχος καλείται να έχει ολοκληρώσει το έργο του έως τις 31-7-2025, σύμφωνα με το περιλαμβανόμενο στην παρ. 1.2.6.8 χρονοδιάγραμμα υλοποίησης των παραδοτέων (Π.1. Έκθεση με βασικές κατευθύνσεις για: α) την εκπόνηση του ΠΣ και του αντίστοιχου Οδηγού Εκπαιδευτικού, όπου θα αναλύονται και ζητήματα ειδικής διδακτικής, β) την εκπόνηση των προδιαγραφών του Διδακτικού Πακέτου: Έως έναν (1) μήνα από την υπογραφή της σύμβασης, Π1.1. Ενδιάμεση Έκθεση της πορείας εκπόνησης του ΠΣ και του αντίστοιχου Οδηγού Εκπαιδευτικού: Έως έναν (1) μήνα από την οριστική παραλαβή του Π1. Π.1.2. Ενδιάμεση Έκθεση της πορείας εκπόνησης προδιαγραφών Διδακτικού Πακέτου Εκπαιδευτικού Υλικού: Έως έναν (1) μήνα από την οριστική παραλαβή του Π1.1. Π.2. Σύνταξη ΠΣ και Οδηγού Εκπαιδευτικού: Έως τρεις (3) μήνες από την οριστική παραλαβή του Π.1.2. Π.3. Εκπόνηση προδιαγραφών Διδακτικού Πακέτου: Έως έναν (1) μήνα από την οριστική παραλαβή του Π.2.). Ακολούθως, με το 3/10-1-2025 απόσπασμα Πρακτικού, το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής ενημέρωσε το Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού ότι σε συνεργασία με το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ανέλαβε την εκπόνηση Προγράμματος Σπουδών, Οδηγού για τον εκπαιδευτικό και προδιαγραφών εκπόνησης διδακτικού πακέτου για το γνωστικό αντικείμενο της Ηθικής από τη Γ΄ Τάξη του Δημοτικού έως και τη Γ΄ Τάξη του Λυκείου, για τους μαθητές που απαλλάσσονται της διδασκαλίας του μαθήματος των θρησκευτικών. Η προαναφερόμενη πρόσκληση υποβολής προσφοράς απευθείας ανάθεσης και το ως άνω απόσπασμα πρακτικού διαβιβάσθηκαν στο Δικαστήριο με το 5051/Ν1/17-1-2025 έγγραφο συμπληρωματικών απόψεων της Διοικήσεως, στο οποίο αναφέρεται ότι: «Αποδεικνύεται ότι αφού από το έτος 2020, ήτοι πριν από την έκδοση της ΟλΣτΕ 1478/2022, το Υπουργείο Παιδείας είχε ξεκινήσει διαδικασίες που κατέληξαν στην εκπόνηση και πιλοτική εφαρμογή νέων προγραμμάτων σπουδών για τις σχολικές μονάδες προσχολικής αγωγής και πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, διαδικασίες πολυσύνθετες και εξαιρετικά χρονοβόρες που διήρκησαν έως και το έτος 2023, δρομολογήθηκε στη συνέχεια η διαδικασία θέσπισης του αντίστοιχου προς το μάθημα των Θρησκευτικών μαθήματος, η οποία, επίσης είναι σύνθετη και χρονοβόρα. Για τον παραπάνω εκτεθέντα λόγο δεν ήταν δυνατό να λάβει χώρα και να ολοκληρωθεί η εν λόγω διαδικασία το σχολικό έτος 2022-2023 … . Από τα παραπάνω συνάγεται ότι ο Υπουργός Παιδείας Θρησκευμάτων και Αθλητισμού έχει προβεί στις απαραίτητες ενέργειες για την εκπλήρωση της υποχρέωσης θέσπισης του ανωτέρω μαθήματος …». Εν συνεχεία, με το από 11-5-2025 έγγραφο του Τμήματος Β΄ Προγραμμάτων Σπουδών και Εκπαιδευτικού Υλικού του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής, διαβιβάστηκαν στο Δικαστήριο η από 12-3-2025 (5227/12-3-2025) σύμβαση μεταξύ του Ι.Ε.Π. ως αναθέτουσας αρχής και του Ειδικού Λογαριασμού Κονδυλίων του Ε.Κ.Π.Α. ως αναδόχου για το έργο «Πρόγραμμα Σπουδών και Εκπαιδευτικό Υλικό για το μάθημα της Ηθικής στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια εκπαίδευση», με παραδοτέα Έκθεση με βασικές κατευθύνσεις για: α) την εκπόνηση του ΠΣ και του αντίστοιχου Οδηγού Εκπαιδευτικού, στον οποίο θα αναλύονται και ζητήματα ειδικής διδακτικής, β) την εκπόνηση των προδιαγραφών του Διδακτικού Πακέτου, Ενδιάμεση Έκθεση της πορείας εκπόνησης του ΠΣ και του αντίστοιχου Οδηγού Εκπαιδευτικού, Ενδιάμεση Έκθεση της πορείας εκπόνησης προδιαγραφών Διδακτικού Πακέτου Εκπαιδευτικού Υλικού, Σύνταξη ΠΣ και Οδηγού Εκπαιδευτικού και Εκπόνηση προδιαγραφών Διδακτικού Πακέτου, τα οποία θα πρέπει να παραδοθούν έως την 31η-7-2025, καθώς και η από 26-3-2025 Έκθεση με βασικές κατευθύνσεις (Παραδοτέο Π.1.).

 

15. Επειδή, με την 1175/2025 απόφαση του Δικαστηρίου, όπως αυτή διορθώθηκε, κρίθηκε ότι: α) παρά τις προπαρασκευαστικές ενέργειες που, με καθυστέρηση, είχαν αναληφθεί από τη Διοίκηση προκειμένου να συμμορφωθεί προς τα κριθέντα με τις μνημονευθείσες αποφάσεις της Ολομέλειας του Δικαστηρίου, δ ε ν έ χ ε ι ο ρ γ α ν ω θ ε ί α κ ό μ η η π α ρ ο χ ή ε ν α λ λ α κ τ ι κ ο ύ μ α θ ή μ α τ ο ς για όσους μαθητές απαλλάσσονται από την παρακολούθηση του μαθήματος των θρησκευτικών και β) η Διοίκηση δεν είχε ενεργήσει ώστε να εκπληρώσει τη διαγνωσθείσα με τις αποφάσεις της Ολομέλειας υποχρέωσή της, η οποία παραμένει ενεργός. Με τα δεδομένα αυτά, το Δικαστήριο έκρινε ότι έπρεπε να αναβάλει την εκδίκαση της υπόθεσης για τη δικάσιμο της 2ας Οκτωβρίου 2025 και η Διοίκηση να υποχρεωθεί μέχρι τις 31 Αυγούστου 2025 να ολοκληρώσει τις απαραίτητες ενέργειες (όπως είναι ο καθορισμός του αναλυτικού προγράμματος σπουδών και ο καθορισμός του κλάδου και της ειδικότητας των εκπαιδευτικών στους οποίους θα ανατεθεί η διδασκαλία του εναλλακτικού μαθήματος) για την οργάνωση του μαθήματος το οποίο θα διδάσκεται σε όσους μαθητές δεν επιθυμούν να παρακολουθήσουν το μάθημα των θρησκευτικών. Ειδικότερα, με την ανωτέρω απόφαση του Δικαστηρίου η Διοίκηση ρητώς υποχρεώθηκε να ολοκληρώσει τις απαραίτητες ενέργειες για τη διδασκαλία εναλλακτικού μαθήματος για τους μαθητές που δεν επιθυμούν να παρακολουθήσουν το μάθημα των θρησκευτικών μέχρι τις 31 Αυγούστου 2025. Η εν λόγω απόφαση του Δικαστηρίου (1175/2025), μαζί με την απόφαση σε συμβούλιο 297/2025 περί διορθώσεώς της, επιδόθηκαν προς την Υπουργό Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού στις 8-9-2025 (βλ. το με αριθμ. κατ. 1744/2025 αποδεικτικό επίδοσης του αρμόδιου Επιμελητή του Δικαστηρίου και τις 118474/Ν1/29-9-2025 απόψεις της Διοίκησης).

 

16. Επειδή, μετά την επίδοση προς την αναφερθείσα Υπουργό της ως άνω απόφασης του Δικαστηρίου, το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής με το 16045/22.9.2025 έγγραφό του ενημέρωσε το Δικαστήριο ότι μέχρι την 31η Αυγούστου 2025 προέβη στις εξής ενέργειες: α) Υπέγραψε την 5227/12.3.2025 σύμβαση με τον ΕΛΚΕ του ΕΚΠΑ ως ανάδοχο για το έργο «Πρόγραμμα Σπουδών και Εκπαιδευτικό Υλικό για το μάθημα της Ηθικής στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση», β) Παρέλαβε τα ακόλουθα: Π.1. «Έκθεση με βασικές κατευθύνσεις για την εκπόνηση Π.Σ. και του αντίστοιχου οδηγού εκπαιδευτικού και την εκπόνηση των προδιαγραφών του διδακτικού πακέτου» (Πρακτικό 6326/30.4.2025), Π.2. «Πρόγραμμα Σπουδών Ηθικής Δημοτικού, Γυμνασίου και λυκείου», Π.3. «Οδηγός εκπαιδευτικού Δημοτικού, Γυμνασίου και Λυκείου» και Π.4.«Προδιαγραφές διδακτικού πακέτου» (Πρακτικό 114841/6.8.2025), γ) Ενέκρινε με την 45/21.8.2025 απόφασή του τα 6326/30.4.2025 και 11481/6.8.2025 Πρακτικά της Επιτροπής Παρακολούθησης και Παραλαβής Υπηρεσιών του ΙΕΠ για την παραλαβή των παραδοθέντων Π.1., Π.2., Π.3. και Π.4. (ΑΔΑ: 9Ν18ΟΞΛΔ-ΘΥΘ) και δ) Ενέκρινε με την 45/21.8.2025 απόφασή του το Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος Ηθικής για το Δημοτικό, Γυμνάσιο και Λύκειο, το οποίο απέστειλε στο Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού. Περαιτέρω, η Διοίκηση, μετά την επίδοση προς αυτήν της 1175/2025 απόφασης του Δικαστηρίου, με τις 118474/Ν1/29-9-2025 απόψεις της αναφέρει τα εξής: «… Το Ι.Ε.Π. απέστειλε το με αρ. πρωτ. 45/21-08-2025 Απόσπασμα Πρακτικού του Διοικητικού Συμβουλίου με το οποίο εισηγείται για την έγκριση του Προγράμματος Σπουδών του μαθήματος Ηθικής για το Δημοτικό, το Γυμνάσιο και το Λύκειο … . Οι αρμόδιες υπηρεσίες του Υ.ΠΑΙ.Θ.Α. βρίσκονται σε διαδικασία επεξεργασίας και έκδοσης των αντίστοιχων Υ.Α. μετά την προαναφερόμενη εισήγηση του αρμόδιου οργάνου (ΙΕΠ) …».

 

17. Επειδή, το Δικαστήριο, αφού έλαβε υπόψη του: α) ότι αν και με την 1175/2025 απόφασή του, η Διοίκηση ρητώς υποχρεώθηκε να έχει ολοκληρώσει τις απαραίτητες ενέργειες ώστε από το τρέχον σχολικό έτος (2025-2026) να διδάσκεται το εναλλακτικό μάθημα για όσους μαθητές δεν επιθυμούν να παρακολουθήσουν το μάθημα των Θρησκευτικών, αυτή ακόμη και μετά την επίδοση της εν λόγω απόφασης του Δικαστηρίου στις 8-9-2025 και παρά την έναρξη του τρέχοντος σχολικού έτους (2025-2026) δ ε ν ε ί χ ε ο λ ο κ λ η ρ ώ σ ε ι τ ι ς α π α ρ α ί τ η τ ε ς ε ν έ ρ γ ε ι ε ς π ρ ο ς υ λ ο π ο ί η σ η τ η ς υ π ο χ ρ ε ώ. σ ε ώ ς τ η ς και β) την ημερομηνία (8-9-2025) της επίδοσης της προμνησθείσας απόφασης του Δικαστηρίου προς την Διοίκηση, έκρινε με την 1836/2025 απόφασή του ότι πρέπει να αναβάλει εκ νέου την εκδίκαση της υπόθεσης για τη δικάσιμο της 4ης Δεκεμβρίου 2025, προκειμένου η Διοίκηση να προβεί, κατεπειγόντως, στις προβλεπόμενες στον νόμο απαραίτητες ενέργειες (όπως είναι ο καθορισμός του αναλυτικού προγράμματος σπουδών, ο καθορισμός του κλάδου και της ειδικότητας των εκπαιδευτικών στους οποίους θα ανατεθεί η διδασκαλία του εναλλακτικού μαθήματος, η έκδοση των προβλεπόμενων στον νόμο Υπουργικών Αποφάσεων κ.λπ.), έως τις 30 Νοεμβρίου 2025, αποστέλλοντας στο Δικαστήριο τα σχετικά στοιχεία, ώστε μετά την ημερομηνία αυτή να είναι δυνατή η απρόσκοπτη υλοποίηση της διδασκαλίας εναλλακτικού μαθήματος σε όσους μαθητές δεν επιθυμούν να παρακολουθήσουν το μάθημα των θρησκευτικών τόσο κατά το τρέχον σχολικό έτος (2025-2026) όσο και τα επόμενα σχολικά έτη.

 

18. Επειδή, κατόπιν της 1836/2025 απόφασης του Δικαστηρίου, με την 149205/ΓΔ4/18-11-2025 Απόφαση της Υπουργού Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού (Β΄ 6259/21-11-2025), με τίτλο «Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος της Ηθικής για το Γυμνάσιο», ορίζονται τα εξής: «Άρθρο μόνο - Το Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος της Ηθικής για το Γυμνάσιο ορίζεται ως εξής: Α΄ ΜΕΡΟΣ Α. Γενικά Χαρακτηριστικά Α.1. Η Φυσιογνωμία του μαθήματος της Ηθικής … . Α2. Η ταυτότητα του μαθήματος Το μάθημα της Ηθικής θα διδάσκεται σε όλους/όλες τους/τις μαθήτριες που ζητούν/επιθυμούν απαλλαγή από το μάθημα των Θρησκευτικών. Οι ώρες διδασκαλίας του μαθήματος της Ηθικής θα είναι αντίστοιχες του μαθήματος των Θρησκευτικών ανά τάξη και ανά τύπο σχολείου. Τα προαναφερόμενα στοιχεία -κυρίως η ένταξη της Ηθικής στο ωρολόγιο πρόγραμμα- σχετίζονται και με μια σειρά από άλλα δεδομένα εκπαιδευτικά αλλά και συστατικά της φύσης του μαθήματος, τα οποία προσδιόρισαν σε μεγάλο βαθμό την κατεύθυνση του Προγράμματος Σπουδών… Β΄ ΜΕΡΟΣ Συνοπτική απεικόνιση του Προγράμματος Σπουδών … . Η απόφαση αυτή ισχύει από το σχολικό έτος 2026-2027 …».

 

19. Επειδή, η Υπουργός Παιδείας,Θρησκευμάτων και Αθλητισμού με το από 9-12-2025 υπόμνημά της προς το Δικαστήριο, επικαλούμενη την έκδοση της ανωτέρω Υπουργικής Απόφασης, ζητεί την απόρριψη της υπό κρίση αίτησης ακύρωσης, υποστηρίζοντας ότι δεν παρέλειψε οφειλόμενη νόμιμη ενέργεια διότι: α) η θέσπιση ενός μαθήματος ισότιμου προς το μάθημα των θρησκευτικών απαιτεί μία σύνθετη και χρονοβόρα διαδικασία, η οποία καθιστά αδύνατη τη διδασκαλία του εν λόγω μαθήματος εντός του τρέχοντος σχολικού έτους και β) οι αρχές της χρηστής διοίκησης και της προστατευόμενης εμπιστοσύνης των διοικουμένων κωλύουν την εφαρμογή ρυθμίσεων κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους (2025-2026). Αντιθέτως, οι αιτούντες με το από 5-12-2025 υπόμνημά τους προς το Δικαστήριο ζητούν την αποδοχή της αίτησής τους και ισχυρίζονται ότι ναι μεν η έκδοση της ανωτέρω Υπουργικής Απόφασης αποτελεί προσπάθεια συμμόρφωσης της Διοίκησης προς τη συνταγματική υποχρέωση της Πολιτείας να θεσπίσει εναλλακτικό μάθημα προς το μάθημα των θρησκευτικών, όμως δεν είναι δυνατή η υλοποίηση της διδασκαλίας του μαθήματος αυτού διότι δεν έχουν ρυθμιστεί κρίσιμα ζητήματα όπως είναι το ωράριο διδασκαλίας, ο τρόπος συμμετοχής των μαθητών, ποιοι και ποιας ειδικότητας καθηγητές θα αναλάβουν τη διδασκαλία του μαθήματος αυτού κ.λπ.

 

20. Επειδή, σύμφωνα με τα οριζόμενα στα άρθρα 16 παρ. 2 και 13 παρ. 1 και 2 του Συντάγματος και στα άρθρα 9 και 14 της ΕΣΔΑ και 2 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ και σύμφωνα με όσα έχουν γίνει, κατά τα ανωτέρω, δεκτά με τις 1749-1750/2019 και 1478-1480/2022 αποφάσεις της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας και με τις 1175/2025, 1836/2025 αποφάσεις του Δικαστηρίου, η Διοίκηση υποχρεούτο να εκπληρώσει τη διαγνωσθείσα με τις ως άνω αποφάσεις της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας υποχρέωσή της προς θέσπιση εναλλακτικού μαθήματος προς το μάθημα των θρησκευτικών. Κατόπιν τούτων, η Διοίκηση υποχρεούτο να ολοκληρώσει όλες τις προβλεπόμενες στον νόμο ενέργειες βάσει των οποίων καθίσταται δυνατή η α π ρ ό σ κ ο π τ η υ λ ο π ο ί η σ η της δ ι δ α σ κ α λ ί α ς μ α θ ή μ α τ ο ς ε ν α λ λ α κ τ ι κ ο ύ προς το μάθημα των θρησκευτικών για όσους/όσες μαθητές/μαθήτριες Γυμνασίου το επιθυμούν. Ανάμεσα στις υποχρεώσεις της Διοίκησης προκειμένου να υλοποιηθεί η απρόσκοπτη διδασκαλία του εν λόγω εναλλακτικού μαθήματος, περιλαμβάνεται η υποχρέωση της Διοικήσεως να εκδώσει τις προβλεπόμενες στον νόμο αποφάσεις, που αναφέρονται στις 7η σκέψη, η εν λόγω δε υποχρέωση προκύπτει, κατά τα ανωτέρω, ε υ θ έ ω ς α π ό τ ο Σ ύ ν τ α γ μ α κ α ι τ η ν Ε Σ Δ Α και σύμφωνα με τα κριθέντα με τις προεκτεθείσες αποφάσεις της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας. Η π α ρ ά λ ε ι ψ η ρ υ θ μ ί σ ε ω ς των σχετικών ζητημάτων με την έκδοση κατά δεσμία αρμοδιότητα των εν λόγω υπουργικών αποφάσεων συνιστά μετά το τέλος του σχολικού έτους 2022-2023, την 31η Αυγούστου 2023, π α ρ ά λ ε ι ψ η ο φ ε ι λ ό μ ε ν η ς ν ό μ ι μ η ς ε ν έ ρ γ ε ι α ς.

 

21. Επειδή, κατόπιν των προηγουμένων, ως προς το σχολικό έτος 2025-2026, η Διοίκηση, π α ρ ά τ η ν δ ε σ μ ί α π ρ ο ς τ ο ύ τ ο α ρ μ ο δ ι ό τ η τ ά τ η ς, δεν εξέδωσε όλες τις προβλεπόμενες υπουργικές αποφάσεις για την κατά τα προαναφερθέντα εκπλήρωση της υποχρεώσεως της για την απρόσκοπτη υλοποίηση της διδασκαλίας μαθήματος εναλλακτικού προς το μάθημα των θρησκευτικών για όσους/όσες μαθητές/μαθήτριες Γυμνασίου το επιθυμούν και, συνεπώς, παρέλειψε οφειλόμενη νόμιμη ενέργεια. Η εν λόγω παράλειψη δ ε ν α ί ρ ε τ α ι μ ε τ η ν ε π ί κ λ η σ η α π ό τ η ν Δ ι ο ί κ η σ η τ ω ν α ρ χ ώ ν τ η ς χ ρ η σ τ ή ς δ ι ο ί κ η σ η ς και της προστατευόμενης εμπιστοσύνης του πολίτη για το σχολικό έτος 2025-2026. Και τούτο διότι η Διοίκηση δ ε ν π α ρ ί σ τ α τ α ι ω ς χ ρ η σ τ ή σ ε π ε ρ ί π τ ω σ η, κατά την οποία, όπως εν προκειμένω, δ ε ν ε κ π λ η ρ ώ ν ε ι υ π ο χ ρ έ ω σ ή τ η ς π ο υ α π ο ρ ρ έ ε ι α π ό τ ο Σ ύ ν τ α γ μ α και την ΕΣΔΑ, έχει δε διαγνωσθεί με αποφάσεις της Ολομελείας του Δικαστηρίου, αν και, προ πολλού, έχει παρέλθει άπρακτος ο προσδιορισθείς προς τούτο ως εύλογος χρόνος. Περαιτέρω η α ρ χ ή τ η ς π ρ ο σ τ α τ ε υ ό μ ε ν η ς ε μ π ι σ τ ο σ ύ ν η ς τ ο υ π ο λ ί τ η δεν έχει την έννοια ότι δι’ αυτής επιβάλλεται στον πολίτη να α ν έ χ ε τ α ι κ α τ ά σ τ α σ η π ο υ έ χ ε ι δ ι α μ ο ρ φ ω θ ε ί μ ε α υ θ α ί ρ ε τ ε ς ε ν έ ργ ε ι ε ς ή παραλείψεις της Διοικήσεως, όπως εν προκειμένω επιχειρείται με την επίκληση της εν λόγω αρχής. Επιπροσθέτως η Διοίκηση δ ε ν μ π ο ρ ε ί ν α ε π ι κ α λ ε ί τ α ι τ η ν κ α θ υ σ τ έ ρ η σ η ή τ η ν α δ ρ ά ν ε ι ά τ η ς π ρ ο κ ε ι μ έ ν ο υ ν α κ α μ φ θ ε ί τ ο κ α θ ή κ ο ν τ η ς και εν προκειμένω να συμμορφωθεί προς την διαγνωσθείσα με τις ως άνω αποφάσεις της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας συνταγματική και βάσει της ΕΣΔΑ υποχρέωσή της προς θέσπιση εναλλακτικού μαθήματος προς το μάθημα των θρησκευτικών που υφίσταται από το τέλος του σχολικού έτους 2022-2023.

 

22. Επειδή, με την έκδοση, όμως, και μόνον της 149205/ΓΔ4/18-11-2025 Υπουργικής Απόφασης με την οποία θεσπίζονται ρυθμίσεις σχετικά με τον ορισμό του μαθήματος της ηθικής στο πρόγραμμα σπουδών για το Γυμνάσιο, οι οποίες ισχύουν από το σχολικό έτος 2026-2027, δ ε ν ο λ ο κ λ η ρ ώ θ η κ α ν ο ι α ν α γ κ α ί ε ς ε νέ ρ γ ε ι ε ς τ η ς Δ ι ο ί κ η σ η ς προς υλοποίηση της απρόσκοπτης διδασκαλίας εναλλακτικού μαθήματος προς το μάθημα των θρησκευτικών σε όσους/όσες μαθητές/μαθήτριες Γυμνασίου το επιθυμούν. Και τούτο διότι απαιτούνται περαιτέρω ενέργειές της για την οργάνωση της απρόσκοπτης υλοποίησης της κατά το Σύνταγμα και την ΕΣΔΑ υποχρεώσεως διδασκαλίας του επίμαχου εναλλακτικού μαθήματος, ειδικότερα δε η έκδοση και άλλων Υπουργικών Αποφάσεων για την αναγκαία ρύθμιση σχετικών ζητημάτων, που αφορούν, κατά τα αναφερθέντα στην 7η σκέψη, την ανάθεση της διδασκαλίας του εναλλακτικού μαθήματος προς το μάθημα των θρησκευτικών σε εκπαιδευτικούς κατάλληλου κλάδου και ειδικότητας και την ένταξη του εναλλακτικού μαθήματος στο αναλυτικό-ωρολόγιο πρόγραμμα και με την χρήση, κατά την κρίση της Διοικήσεως, των πρόσφορων μέσων διδασκαλίας βάσει της τεχνολογίας της πληροφορίας και επικοινωνιών (ψηφιακών συστημάτων-τηλεδιδασκαλίας), ώστε να εξασφαλισθεί απολύτως η διδασκαλία του εναλλακτικού μαθήματος σε όλους/όλες τους μαθητές/μαθήτριες Γυμνασίου της Χώρας που το επιθυμούν. Εξάλλου, έχει ήδη παρέλθει μεγάλο χρονικό διάστημα από το πέρας του εύλογου χρόνου που κατά την απόφαση 1478/2022 της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας είναι συνταγματικώς ανεκτή η μεταβατικού χαρακτήρα ρύθμιση του τρόπου απασχόλησης των μαθητών που απαλλάσσονται από το μάθημα των θρησκευτικών, χωρίς να έχει ρυθμιστεί, και μετά τις 1836 και 1175/2025 αποφάσεις του Δικαστηρίου με το προεκτεθέν περιεχόμενο, ακόμη οριστικά το ζήτημα με την άσκηση εκ μέρους της Διοίκησης της σχετικής κανονιστικής αρμοδιότητας ώστε να είναι δυνατή η επιβεβλημένη από το Σύνταγμα και την ΕΣΔΑ, κατά τα κριθέντα από την Ολομέλεια του Δικαστηρίου, απρόσκοπτη υλοποίηση διδασκαλίας εναλλακτικού μαθήματος σε όλους τους μαθητές που δεν επιθυμούν να παρακολουθήσουν το μάθημα των θρησκευτικών κατά το τρέχον σχολικό έτος (2025-2026) και κατά τα επόμενα σχολικά έτη. Επομένως, παρά την έκδοση της 149205/ΓΔ4/ 18.11.2025 υπουργικής αποφάσεως, υφίσταται παράλειψη της Διοίκησης να προβεί στις απαραίτητες στον νόμο ενέργειες για την απρόσκοπτη διδασκαλία μαθήματος εναλλακτικού προς το μάθημα των θρησκευτικών σε όσους/όσες μαθητές/μαθήτριες Γυμνασίου το επιθυμούν, όπως βασίμως προβάλλεται.

 

23. Επειδή, κατόπιν των προηγούμενων, η παράλειψη της Διοίκησης να προβεί στις απαραίτητες ενέργειες που αναφέρθηκαν, ώστε να είναι δυνατή η απρόσκοπτη υλοποίηση της διδασκαλίας μαθήματος εναλλακτικού προς το μάθημα των θρησκευτικών σε όσους/όσες μαθητές/μαθήτριες Γυμνασίου το επιθυμούν, δεν είναι νόμιμη και, για τον λόγο αυτό, βασίμως προβαλλόμενο, πρέπει να ακυρωθεί.

 

24. Επειδή, μετά την ακύρωση για τον ανωτέρω λόγο της προσβαλλόμενης παράλειψης, η υπόθεση πρέπει να αναπεμφθεί στη Διοίκηση, προκειμένου αυτή, δεδομένου ότι, όπως προαναφέρθηκε, έχει ήδη καταστεί υπερήμερη ως προς την εκπλήρωση της δικαστικώς διαγνωσθείσας υποχρεώσεως που απορρέει από το Σύνταγμα και την ΕΣΔΑ, να προβεί, κ α τ ε π ε ι γ ό ν τ ω ς , α π ό τ ο τ ρ έ χ ο ν σ χ ο λ ι κ ό έ τ ο ς ( 2 0 2 5 - 2 0 2 6 ) κ α ι τ α ε φ ε ξ ή ς σ χ ο λ ι κ ά έ τ η , σ τ ι ς ο φ ε ι λ ό μ ε ν ε ς ν ό μ ι μ ε ς ε ν έ ρ γ ε ι ε ς σ ε σ ύ γ χ ρ ο ν ο Κ ρ ά τ ο ς Δ ι κ α ί ο υ , μέλος του Συμβουλίου της Ευρώπης (πρβλ. απόφαση της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας 1919/2024 σκ. 34).

 

25. [...]

 

Δ ι ά τ α ύ τ α

 

Δέχεται την αίτηση και ακυρώνει την παράλειψη της Διοίκησης να προβεί στις απαραίτητες κατά νόμο ενέργειες ώστε να είναι δυνατή η απρόσκοπτη υλοποίηση της διδασκαλίας μαθήματος εναλλακτικού προς το μάθημα των θρησκευτικών στο Γυμνάσιο, κατά το αιτιολογικό.

 

Αναπέμπει την υπόθεση στη Διοίκηση, κατά το αιτιολογικό, προκειμένου να προβεί, κατεπειγόντως, στις οφειλόμενες νόμιμες ενέργειες.

 

Διατάσσει την απόδοση του παραβόλου στους αιτούντες.

 

Επιβάλλει στο Δημόσιο τη δικαστική δαπάνη των αιτούντων ποσού χιλίων οκτακοσίων σαράντα (1.840) ευρώ.

 

Η διάσκεψη έγινε στην Αθήνα την 16η Δεκεμβρίου 2025

 

Ο Προεδρεύων Αντιπρόεδρος                                    Η Γραμματέας του Γ´ Τμήματος

Δημήτριος Μακρής                                                            Κωνσταντίνα Γκιώκα

και η απόφαση δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση της 29ης Δεκεμβρίου 2025.

Ο Πρόεδρος του Γ´ ΤμήματοςΗ Γραμματέας

Διομήδης Κυριλλόπουλος Ευαγγελία Παινέση