Ο εισαγγελέας "ποινικής συνδιαλλαγής"

Από τότε που θυμάμαι να ασχολούμαι με τα νομικά. το μεγάλο πρόβλημα ήταν η καθυστέρηση της Δικαιοσύνης και η αντιμετώπισή του ερχόταν με νομοσχέδια τα οποία είχαν πρωτοποριακές ιδέες και οπωσδήποτε την λέξη "επιτάχυνση" στον τίτλο. Στην αρχή, η δίκη μια κι έξω (όχι πολλές συνεδριάσεις), μετά όλα τα έγγραφα προσκομίζονται 20 μέρες πριν τη δίκη (λες και οι δικαστές δεν είχαν ενδιάμεσα άλλες δίκες να ασχοληθούν), μετά οι πιλοτικές δίκες που θα έλυναν το θέμα, ύστερα οι δεσμευτικές νομολογίες του ΣτΕ, μετά η εισαγωγή της διαμεσολάβησης,  και πάει λέγοντας. Ο κίνδυνος όταν ενισχύεται η ταχύτητα είναι η πτώση της ποιότητας και, συγκεκριμένα ο ευλαβικός σεβασμός των δικαιωμάτων των πολιτών που εμπλέκονται σε μια δίκη.

Με το σχέδιο Κώδικα Ποινικής Δικονομίας που δόθηκε σε δημόσια διαβούλευση (άρθρα 45Β, 45Γ), μια νέα μέθοδος επιτάχυνσης της ποινικής δίκης ανατίθεται στον εισαγγελέα: η συνδιαλλαγή. Ο εισαγγελέας καλεί τον κατηγορούμενο ή τον βλέπει μετά από αίτηση του τελευταίου, ενημερώνονται για το περιεχόμενο του φακέλο κι αν ο κατηγορούμενος πειστεί ότι θα κηρυχθεί ένοχος από το δικαστήριο έχει τη δυνατότητα να το αποδεχτεί εκ των προτέρων, με σκοπό να διαπραγματευθεί επί τόπου την ποινή του με τον εισαγγελέα. Αν γίνει δεκτό αυτό. ετοιμάζουν ένα πρακτικό ποινικής συνδιαλλαγής και το πάνε στο Μονομελές Πλημμελειοδικείο για να εγκριθεί, ώστε η απόφαση τυπικά να έχει εκδοθεί από δικαστήριο, όπως επιβάλλει το Σύνταγμα (κι όχι από εισαγγελέα).

Ενώ η ιδέα είναι η επιτάχυνση, δημιουργούνται σοβαρά ερωτηματικά για την τήρηση των δικαιωμάτων των κατηγορουμένων. Το νομοσχέδιο λέει ότι ο κατηγορούμενος μπορεί να καλείται είτε αυτεπάγγελτα είτε κατόπιν δικής του αιτήσεως. Μπορεί να παρίσταται είτε με συνήγορο είτε όχι.  Θεωρώ ότι δεν μπορεί να υπάρξει εξ αρχής εγγύηση των δικαιωμάτων του κατηγορουμένου, απέναντι σε έναν εισαγγελέα ο οποίος εκ των πραγμάτων θα καταγράφει ως επιτυχία όσο το δυνατόν περισσότερες επιτεύξεις ποινικών συνδιαλλαγών. Ο ρόλος του συνηγόρου σε μια τέτοια, κεκλεισμένων των θυρών διαδικασία δεν μπορεί να είναι προαιρετικός. Η κίνηση της διαδικασίας συνδιαλλαγής πρέπει να γίνεται μόνο κατόπιν αιτήσεως του ενδιαφερόμενου πολίτη, όχι αυτεπάγγελτα από τον εισαγγελέα -εκτός βέβαια αν συντρέχουν λόγοι που περιορίζουν καθοριστικά την ελεύθερη βούληση του πολίτη.

Το δικαστήριο που θα εγκρίνει τον διακανονισμό της ποινικής συνδιαλλαγής θα πρέπει να έχει αναγνωρισμένη δικονομική δυνατότητα να εξετάσει εξ αρχής την υποπθεση αν κρίνει ανεπαρκή τα στοιχεία του φακέλου και να έχει πλήρη δικαιοδοτική αρμοδιότητα που θα φτάνει όχι μόνο στην ανατροπή μιας άδικης ποινικής συνδιαλλαγής, αλλά και σε αθώωση.


Τέλος, ακόμη και μετά την σύναψη πρακτικού ποινικής συνδιαλλαγής, ο κατηγορούμενος θα πρέπει να έχει δικαίωμα έφεσης, όπως επιβάλλεται και από το άρθρο 2 του 7ου Πρωτοκόλλου της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. 

Περιορισμοί ραδιοτηλεοπτικής προβολής υποψηφίων

Οι περιορισμοί της εμφάνισης υποψηφίων σε ραδιοτηλεοπτικά μέσα προεκλογικά έχουν κριθεί ανεκτοί από το Συμβούλιο της Ευρώπης, "σε μια δημοκρατική κοινωνία". Δεν παύουν, όμως, να είναι περιορισμοί τόσο στο δικαίωμα του υποψηφίου να προβληθεί, στο καθήκον των καναλιών να ενημερώσουν όσο και στο δικαίωμα του κοινού να ενημερωθεί (και από αυτό το μέσο). Άρα είναι περιορισμοί της ελευθερίας τη έκφρασης και όσο λιγότεροι υπάρχουν τόσο καλύτερα. 

Από την άλλη πλευρά, οι περιορισμοί που τίθενται -κατ´ αποτέλεσμα- σε πασίγνωστους υποψηφίους για την προβολή -κατ´ αποτέλεσμα- λιγότερο γνωστών υποψηφίων είναι κι αυτοί υπέρ της ελευθερίας της έκφρασης. 

Τέλος: τα ραδιοτηλεοπτικά μέσα που ζητούν αμοιβή για φιλοξενία υποψηφίων σε εκπομπές -χωρίς να πρόκειται για "πολιτικό μήνυμα", χωρίς αποδείξεις κλπ- αλλά ως κοινών καλεσμένων πρέπει να ελέγχονται για το ποινικό αδίκημα της δωροληψίας στον ιδιωτικό τομέα αν είναι ιδιωτικά κανάλια, και της κλασικής δωροληψίας αν είναι κρατικά ("μαύρο πολιτικό χρήμα"), περιπτώσεις που αν καταγγείλετε μπορείτε να χαρατηριστείτε "μάρτυρας δημοσίου συμφέροντος" και να αποφύγετε μήνυση για ψευδή καταμήνυση.

"Μάρτυρας δημοσίου συμφέροντος"

Μια νέα έννοια εισάγεται στο ποινικό δίκαιο, με σκοπό την καταπολέμηση της διαφθοράς και την ενθάρρυνση προσώπων που διαθέτουν σχετικές πληροφορίες αλλά διστάζουν να τις καταθέσουν επίσημα από ανησυχία για τα αντίποινα: οι "μάρτυρες δημοσίου συμφέροντος". Πρόκειται στην ουσία για εισαγωγή του θεσμού του "whistleblower", όπως αναφέρεται και σε σχετική ανακοίνωση από την Διεθνή Διαφάνεια Ελλάδας.

Ας δούμε, λοιπόν, τι είναι ο "μάρτυρας δημοσίου συμφέροντος", σύμφωνα με τον Ν.4254/2014.

Για ποιές υποθέσεις πρόκειται

Μάρτυρας δημοσίου συμφέροντος μπορεί να χαρακτηριστεί ένα πρόσωπο που συμβάλλειο ουσιωδώς με τις πληροφορίες που παρέχει στις αρχές, χωρίς να είναι ο ίδιος εμπλεκόμενος και χωρίς να έχει ίδιον όφελος, σε υποθέσεις:
- δωροδοκίας/δωροληψίας πολιτικών αξιωματούχων
- δωροδοκίας/δωροληψίας δικαστών
- δωροδοκίας δημοσίων υπαλλήλων
- εμπορίας / επιρροής μεσαζόντων (άρθρο 237Α Π.Κ.)

"και τις συναφείς με αυτές πράξεις", όπως αναφέρει το νέο άρθρο 45Β του Ποινικού Κώδικα

Επομένως, μόνο οι μάρτυρες για αυτά τα αδικήματα και συναφείς με αυτά πράξεις μπορούν να χαρακτηριστούν μάρτυρες δημοσίου συμφέροντος.

Πώς γίνεται ο χαρακτηρισμός

Το παραπάνω πρόσωπο χαρακτηρίζεται "μάρτυρας δημοσίου συμφέροντος" με:
- πράξη του κατά τόπον αρμόδιου εισαγγελέα ή του Εισαγγελέα Εγκλημάτων Διαφθοράς (υπηρετούν δύο, μία στην Αθήνα κι ένας στην Θεσσαλονίκη
- ύστερα από έγκριση του Αντεισαγγελέα του Αρείου Πάγου που εποπτεύει τους Εισαγγελείς Εγκλημάτων Διαφθοράς.

Πώς προστατεύεται ο μάρτυρας δημοσίου συμφέροντος


Προστασία από μηνύσεις: αν ο Αντεισαγγελέας του Αρείου Πάγου κρίνει οτι δεν είναι απαραίτητη η δίωξη του μάρτυρα δημοσίου συμφέροντος, παραγγέλλει στον αρμόδιο εισαγγελέα να μην ασκήσει ποινική δίωξη ύστερα από μήνυση εναντίον του μάρτυρα αυτού για:
- συκοφαντική δυσφήμηση
- ψευδορκία
- ψευδή καταμήνυση
- παράβαση επαγγελματικού απορρήτου
- παράβαση προσωπικών δεδομένων

Γι' αυτό οι εισαγγελείς που λαμβάνουν τέτοιες μηνύσεις πρέπει να ειδοποιούν τον Αντεισαγγελέα του Αρείου Πάγου προκειμένου να εξεταστεί μήπως στρέφονται κατά "μαρτύρων δημοσίου συμφέροντος", ώστε να κριθεί κατά πόσον πρέπει να ασκηθεί ποινική δίωξη ή όχι.

Προστασία από αντίποινα: οι μάρτυρες δημοσίου συμφέροντος μπορούν να ζητήσουν υπαγωγή στις διατάξεις του Ν.2928/2001, για την φύλαξή τους, την απόκρυψη του ονόματός τους στο στάδιο της κατάθεσης, την μετάθεση/μετάταξη/απόσπαση αν ειναι δημόσιοι υπάλληλοι (ακόμη και χωρίς την δημοσίευση της απόφασης στο ΦΕΚ), την μεταβολή στοιχείων ταυτότητας και την μετεγκατάσταση σε άλλη χώρα (για τις διαδικασίες αυτές εκκρεμεί η έκδοση υπουργικής απόφασης). 

Προστασία στην υπηρεσία: οι δημόσιοι υπάλληλοι που έχουν χαρακτηρισθεί "μάρτυρες δημοσίου συμφέροντος", σύμφωνα με το νέο άρθρο 26 του Υπαλληλικού Κώδικα, δεν παραλείπονται στην διαδικασία προαγωγής, δεν υπόκεινται σε οποιαδήποτε πειθαρχική διαδικασία ή τιμωρία, δεν απολύονται, δεν υφίστανται δυσμενή διακριτική μεταχείριση ιδίως σε θέματα υπηρεσιακής εξέλιξης, μετακίνησης ή τοποθέτησης

Ανάκληση του χαρακτηρισμού

Με την ίδια διαδικασία (δηλαδή με πράξη του, κατόπιν έγκρισης από τον Αντεισαγγελέα του Αρείου Πάγου) ο εισαγγελέας μπορεί να ανακαλέσει την πράξη χαρακτηρισμού του προσώπου ως "μάρτυρα δημοσίου συμφέροντος", σε οποιοδήποτε στάδιο της ποινικής δίκης, αν κρίνει ότι δεν συντρέχουν οι λόγοι για τους οποίους εκδόθηκε.

The Greek Case

"The Greek Case" ("η Ελληνική υπόθεση") τιτλοφορήθηκε στο Συμβούλιο της Ευρώπης η προσφυγή 4 κρατών εναντίον της Ελλάδας για τις παραβιάσεις ανθρώπινων δικαιωμάτων από την δικτατορία της 21ης Απριλίου 1967. Η διερεύνηση της υπόθεσης από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρώπινων Δικαιωμάτων εξέθεσε τόσο πολύ την χούντα, ώστε αυτή υποχρεώθηκε να παραιτηθεί από το Συμβούλιο της Ευρώπης! 

Η δικτατορία των συνταγματαρχών του 1967 ως ιστορικό γεγονός υπενθυμίζει ότι "χούντα" δεν είναι τίποτε λιγότερο από την ένοπλη κατάλυση του πολιτεύματος, την κατάργηση της κοινοβουλευτικής διαδικασίας και την κατάληψη της εξουσίας με την βία. Οι εκτεταμένες παραβιάσεις των ανθρώπινων δικαιωμάτων από την χούντα και η ουσιαστική αποπομπή της από το Συμβούλιο της Ευρώπης υπογραμμίζει όμως ότι ένα καθεστώς που περιφρονεί τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν μπορεί να είναι δημοκρατικό. Η κυβέρνηση σήμερα περιφρονεί τα ανθρώπινα δικαιώματα με κραυγαλέο τρόπο, είτε με σαφείς δηλώσεις του αποπεμφθέντος γενικού γραμματέα της που δήλωνε ευθαρσώς ότι δεν τον απασχολούν οι διεθνείς συνθήκες, είτε αδιαφορώντας για την εφαρμογή αποφάσεων του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, είτε καταλύοντας δικαιώματα που κατοχυρώνονται από τον Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη και οδηγούν σε σχετικές διεθνείς καταδίκες. 

Ζούμε σε μια πολιτεία που η δημοκρατία δεν έχει καταλυθεί με την βία ούτε η εξουσία κατελήφθη με τα όπλα, επομένως είναι ανιστόρητο και ανακριβές να γίνεται λόγος για "χούντα", αλλά υπάρχουν διεθνείς καταδίκες που αποκαλύπτουν σημαντικά κενά στο κράτος δικαίου παρόμοια με αυτά για τα οποία καταδικάστηκε η χούντα. Αυτά τα κενά και τις παραβιάσεις  πρέπει καθημερινά να τα αναδεικνύουμε και να διεκδικούμε την αποκατάστασή τους. Δεν θα μας σώσει το Συμβούλιο της Ευρώπης και κανένας άλλος, αν μόνοι μας δεν δουλέψουμε για να ζήσουμε σε μια χώρα ελευθερίας και δικαιοσύνης.

Απολογισμός Συμπαραστάτη του Δημότη και της Επιχείρησης στο Δημοτικό Συμβούλιο

Οι βουλευτές συζητούν για το μέλλον του Συμπαραστάτη του Δημότη και της Επιχείρησης

Διαβάζω τα Πρακτικά της Επιτροπής της Βουλής για την τροποποίηση του "Καλλικράτη". Προτάσεις για τον Συμπαραστάτη του Δημότη και της Επιχείρησης:

-  ο Υπουργός λέει αν δεν μπορεί να τον εκλέξει το Δημοτικό Συμβούλιο, να τον διορίζει ο Γ.Γ.Αποκεντρωμένης Διοίκησης. 

- ο Πρόεδρος της Επιτροπής λέει να επιλέγεται από τον νυν και τους διατελέσαντες Δημάρχους του Δήμου. 

- ο  κ.Κακλαμάνης προτείνει να αποσυρθεί η τροποποίηση ή να καταργηθεί ο θεσμός, ενώ η άποψή του είναι ότι έπρεπε να αποτελεί υπηρεσία εσωτερική του Συνηγόρου του Πολίτη. 

- ο κ. Ταμήλος λέει να προτείνει η αντιπολίτευση του δήμου 5 πρόσωπα και να επιλέγει ο Δήμαρχος ποιον θέλει. 

- ο Πρόεδρος ΚΕΔΕ κ. Ασκούνης, Δήμαρχος Καλλιθέας, λέει ότι ο Συμπαραστάτης στον Δήμο του δεν τον έχει βοηθήσει ιδιαίτερα και ότι υπάρχουν 35 Συμπαραστάτες (ενώ είμαστε 19, κρίμα να μην το ξέρει η ΚΕΔΕ) και η ΚΕΔΕ ζητά να αποσυρθεί η τροποποίηση της διάταξης. 

Συμπέρασμα: την Δευτέρα είναι η τελευταία συνεδρίαση της Επιτροπής της Βουλής και ακόμη δεν έχει διαμορφωθεί η εικόνα για το μέλλον του θεσμού.

Οι ίδιοι οι Συμπαραστάτες του Δημότη και της Επιχείρησης έχουμε υποβάλλει μια ολοκληρωμένη πρόταση που εναρμονίζει τις διατάξεις του Καλλικράτη για τον θεσμό αυτόν, σύμφωνα με τις συστάσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης. Είναι δημόσια προσβάσιμη εδώ. 

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο κλείνει το θέμα των hypertext links

Με την απόφαση της 13ης Φεβρουαρίου 2014 (C-466/12) το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιλύει οριστικά ένα νομικό ζήτημα που έχει απασχολήσει πολλά δικαστήρια ανά τον κόσμο (και Ελληνικά) και συνοψίζεται στο ερώτημα: η τοποθέτηση ενός συνδέσμου (link) από μια ιστοσελίδα προς μία άλλη όπου υπάρχει έργο με πνευματικά δικαιώματα συνιστά ή όχι παραβίαση πνευματικής ιδιοκτησίας;

Το ερώτημα -που ισοδυναμεί στην ουσία με το κατά πόσον επιτρέπεται να τοποθετούνται παραπομπές στα offline έργα- τέθηκε δυναμικά το 2001, όταν η Ευρωπαϊκή Ένωση με την Οδηγία 2001/29/ΕΚ αναγνώρισε δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και για την online χρήση των έργων, προσθέτοντας στους δικαιούχους την εξουσία του να αποφασίζουν αν ένα έργο όχι απλώς θα διανέμεται, αντιγράφεται κλπ, αλλά και αν θα "παρουσιάζεται στο κοινό", μια ουδέτερη έκφραση που θα έπιανε όσο το δυνατόν περισσότερες μορφές ψηφιακής χρήσης. 

Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ρωτήθηκε με προδικαστικό ερώτημα από σουηδικό δικαστήριο κατά πόσον η τοποθέτηση link από μια ιστοσελίδα προς μία άλλη συνιστά "παρουσίαση στο κοινό", δηλαδή προϋποθέτει άδεια των δικαιούχων των έργων πνευματικής ιδιοκτησίας. Αν το Δ.Ε.Ε. απαντούσε θετικά, θα ανατρεπόταν μια συμπαγής νομολογία από δικαστήρια διαφόρων χωρών και ουσιαστικά θα απαγορευόταν η τοποθέτηση link προς έργα που είναι αναρτημένα και ελεύθερα προσβάσιμα στο Διαδίκτυο. 

Κρίσιμο είναι αν η τοποθέτηση link προς ένα έργο ήδη αναρτημένο αποτελεί παρουσίαση προς ένα "νέο" κοινό, γιατί διαφορετικά, αν δηλαδή είναι η παρουσίαση προς το ίδιο κοινό, δεν θα ενέπιπτε στην έννοια της παρουσίασης (αφού κάτι παρουσιάζεται άπαξ στο ίδιο κοινό). Το Δικαστήριο λοιπόν έκρινε ότι πολύ απλά αφού όλοι μπορούσαν να μπουν στην αρχική ιστοσελίδα, δεν αποτελούν "νέο κοινό" όσοι μπήκαν από την ιστοσελίδα που είχε το link. Η κρίσιμη φράση της απόφασης του Δ.Ε.Ε. είναι:

"27 [...] επιβάλλεται η διαπίστωση ότι, όταν το σύνολο των χρηστών ενός άλλου ιστοτόπου μπορούσε να αποκτήσει απευθείας πρόσβασης στα έργα αυτά στον ιστότοπο στον οποίο τα εν λόγω έργα είχαν παρουσιαστεί αρχικώς, χωρίς παρέμβαση του διαχειριστή του άλλου αυτού ιστοτόπου, οι χρήστες του ιστοτόπου που διαχειρίζεται ο τελευταίος αυτός πρέπει να θεωρηθούν αποδέκτες της αρχικής παρουσίασης και συνεπώς ότι περιλαμβάνονται στο κοινό που έλαβαν υπόψη οι κάτοχοι του δικαιώματος του δημιουργού όταν επέτρεψαν την αρχική παρουσίαση.

28. Επομένως, ελλείψει νέου κοινού, δεν επιβάλλεται η άδεια των κατόχων του δικαιώματος του δημιουργού για μια παρουσίαση στο κοινό όπως αυτή για την οποία πρόκειται στην κύρια δίκη". 

Μάλιστα, το Δικαστήριο πάει ακόμη ένα βήμα παραπέρα, αναγνωρίζοντας και ότι το framing δεν συνιστά παραβίαση: 

"29. Η διαπίστωση αυτή δεν θα μπορεί να τεθεί εν αμφιβόλω αν το αιτούν δικαστήριο διαπιστώσει, πράγμα που δεν προκύπτει σαφώς από την δικογραφία, ότι, όταν οι χρήστες του διαδικτύου ενεργοποιούν με επιλογή τον επίμαχο σύνδεσμο, το έργο εμφανίζεται δίδοντας την εντύπωση ότι παρουσιάζεται από τον ιστότοπο στον οποίο βρίσκεται ο σύνδεσμος, ενώ το έργο αυτό προέρχεται στην πραγματικότητα από άλλον ιστότοπο". 

Ωστόσο, το Δικαστήριο διαχωρίζει πλήρως την θέση του, όπως είναι εύλογο, για τους συνδέσμους που επιτρέπουν στους χρήστες να αποκτούν πρόσβαση σε κλειδωμένα με τεχνικά μέσα έργα:

"31. Αντιθέτως, σε περίπτωση που ένας δυνάμενος να ενεργοποιηθεί σύνδεσμος παρέχει τη δυνατότητα στους χρήστες του ιστοτόπου στον οποίο βρίκσεται ο σύνδεσμος αυτός να παρακάμψουν περιοριστικά μέτρα που έχει λάβει ο ιστότοποςστον οποίο βρίσκεται το προστατευόμενο έργο για να περιοριστεί η πρόσβαση του κοινού στους συνδρομητές του και μόνο και, συνεπώς, συνιστά παρέμβαση χωρίς την οποία οι εν λόγω χρήστες δεν θα μπορούσαν να αποκτήσουν πρόσβαση στα μεταδιδόμενα έργα, πρέπει να θεωρηθεί το σύνολο των χρηστών αυτών ως νέο κοινό, το οποίο δεν ελήφθη υπόψη από τους κατόχους του δικαιώματος του δημιουργού όταν επέτρεψαν την αρχική παρουσίαση, οπότε για μια τέτοια παρουσίαση στο κοινό επιβάλλεται η άδεια των κατόχων του εν λόγω δικαιώματος. Τούτο συμβαίνει μεταξύ άλλων όταν το έργο δεν διατίθεται πλέον στο κοινό μέσω του ιστοτόπου στον οποίο παρουσιάστηκε αρχικώς ή όταν διατίθεται πλέον μόνο σε ένα περιορισμένο κοινό, ενώ είναι προσιτό σε έναν άλλο ιστότοπο χωρίς την άδεια των κατόχων του δικαιώματος του δημιουργού". 

Πρόκειται συνεπώς για μια σημαντική απόφαση που θέτει συγκεκριμένους κανόνες, ερμηνεύοντας οριστικά την Οδηγία 2001/29/ΕΚ και απαντώντας κυριαρχικά τα ερωτήματα που έχουν απασχολήσει διάφορα δικαστήρια και αρχές. Ελπίζουμε να βάλει τέρμα και στις ποινικές διώξεις που έχουν ασκηθεί σε διαχειριστές ιστοσελίδων για απλή τοποθέτηση συνδέσμων σε ιστοσελίδες τρίτων. 

Διαβάστε επίσης: 

E-Lawyer: Τα links δεν παραβιάζουν πνευματική ιδιοκτησία (2011)

E-Lawyer: Ελληνική δικαστική απόφαση για ιστότοπο - ευρετήριο με links (2011)

Εφετείο Βαρκελόνης: τα links δεν παραβιάζουν πνευματική ιδιοκτησία (2011)

E-Lawyer: Τα links δεν συνιστούν "δυσφήμηση" κατά το Ανώτατο Δικαστήριο του Καναδά (2011)

E-Lawyer: Δύο δικαστικές κρίσεις για την ελεύθερη τοποθέτηση link σε τρίτα sites (2013)

Συμπαραστάτης του Δημότη: μια ιστορία ενεργών πολιτών

Στις 12.3.2014 στο ίδρυμα Κατακουζηνού μίλησα για τον τρόπο με τον οποίο ενεργοποιήθηκε ο Συμπαραστάτης του Δημότη και της Επιχείρησης στην Αθήνα. Μπορείτε να δείτε την ομιλία εδώ. 

Τέλος στο ανεξέλεγκτο clopy-paste από τα μεγαλο-πόρταλ

Με μια απόφαση του Πρωτοδικείου Αθηνών κρίθηκε το ζήτημα των προϋποθέσεων για την νόμιμη αντιγραφή πρωτογενούς περιεχομένου από μια ιστοσελίδα, στην οποία η ανάρτηση έχει γίνει με πρωτοβουλία του δικαίουχου προς μεγάλο πόρταλ, το οποίο κατά κύριο λόγο αναπαράγει περιεχόμενο τρίτων.

Η απόφαση, η οποία είναι πρωτόδικη κι εναντίον της οποίας μπορεί να ασκηθεί έφεση, ασχολήθηκε με την αγωγή ενός συμμετοχικού site που περιέχει πρωτογενές περιεχόμενο, η διαχείριση του οποίου διαμαρτυρήθηκε για την αντιγραφή μιας συνέντευξης με έναν σημαντικό καλλιτέχνη από ένα πολυδιαφημισμένο portal, χωρίς την τήρηση των προϋποθέσεων για την νόμιμη χρήση του κειμένου. 

Είναι η συνέντευξη έργο πνευματικής ιδιοκτησίας του δημοσιογράφου;

Η απόφαση έκρινε ότι η συνέντευξη είναι κατ' αρχήν έργο συνεργασίας, αλλά μπορεί να λογίζεται και ως έργο αποκλειστικά του δημοσιογράφου "εφόσον παρουσιάζει πρωτοτυπία και ατομικότητα, όπως είναι λ.χ. η περίπτωση που παρεμβάλλονται σχολιασμοί αυτού με ιδιαίτερο λογοτεχνικό ύφος". Η απόφαση έκρινε ότι μπορεί ο δημοσιογράφος ή ο συνεντευξιαζόμενος χωριστά (λόγω "κοινωνίας δικαιώματος"), να ασκεί ορισμένα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας (το "ηθικό δικαίωμα"), εφόσον προσβάλλεται ο προσωπικός δεσμός με το έργο (δηλαδή η "πατρότητα"). Άρα μπορεί να την αγωγή να την ασκήσει παραδεκτώς μόνο ο δημοσιογράφος, χωρίς να χρειάζεται να ασκηθεί από τον δημοσιογράφο και τον συνεντευξιαζόμενο.

Ποιο δικαίωμα προσβάλλει η αντιγραφή χωρίς αναφορά στην πηγή;

Η απόφαση έκρινε ότι η αντιγραφή της συνέντευξης χωρίς το όνομα του δημοσιογράφου, η απλή αναφορά ως πηγής στην αρχική ιστοσελίδα, αλλά χωρίς την τοποθέτηση ενεργού συνδέσμου (link) με την χρήση του οποίου οι χρήστες θα μπορούσαν εύκολα να προωθηθούν στην ιστοσελίδα αυτή και η προώθηση της ανάρτησης στους λογαριασμούς του πόρταλ σε facebook και twitter καθώς και το -μη προσδιορίσιμο- οικονομικό όφελος από τις διαφημίσεις που αναρτήθηκαν μαζί με την συνέντευξη προσέβαλε το ηθικό δικαίωμα του δημοσιογράφου να αναγνωρίζεται ως συνδημιουργός της συνέντευξης αυτής.  Το δικαστήριο έκρινε ότι υπάρχει εντολή του εργοδότη να ακολουθείται η τακτική της μη αναφοράς ονομάτων ως εσκεμμένη πολιτική της εταιρίας "άρα και δόλος της ίδιας της εναγομένης", κατά την απόφαση. 

Η εκ των υστέρων αφαίρεση της συνέντευξης

Ο δημοσιογράφος, κατά την απόφαση,  είχε διαμαρτυρηθεί για την ανάρτηση, αφήνοντας σχόλιο για την συνέντευξη στον ειδικό χώρο που παραχωρείται στο πόρταλ για κάθε ανάρτηση, σχεδόν 12 ώρες μετά την αναδημοσίευση, καθώς στάθηκε αδύνατο να επικοινωνήσει με το πόρταλ. Περίπου μισή ώρα μετά, η εναγομένη απάντησε με ηλεκτρονικό ταχυδρομείο και η ανάρτηση αφαιρέθηκε. Σύμφωνα με την απόφαση "η σχετικά γρήγορη αυτή ενέργεια της εναγομένης μείωσε την έκταση της προσβολής των δικαιωμάτων του ενάγοντος, δεν καθιστά όμως την άσκηση της αγωγής καταχρηστική, αφού δεν αποδείχθηκε ότι ο ενάγων κωλυσιέργησε ή παρέλειψε να ενεργήσει ό,τι όφειλε ή έπραξε κάτι αντίθετο στα χρηστά ήθη, όπως ισχυρίζεται η εναγομένη, ούτε άλλωστε η αφαίρεση της ανάρτησης συνοδεύθηκε από έκφραση συγγνώμης (στην πραγματικότητα ακόμα και σήμερα η εναγομένη υπερασπίζεται την τακτική της να μην αναφέρει ονόματα δημοσιογράφων), και συνεπώς η προτεινόμενη ένσταση κατάχρησης δικαιώματος κατ΄ άρθρο 281 ΑΚ πρέπει να απορριφθεί". 

Αποζημίωση

Το δικαστήριο, λαμβάνοντας υπόψη την έκταση της προσβολής (ότι διήρκεσε μόλις μία ημέρα), το μέσο με το οποίο τελέσθηκε, την υπαιτιότητα και την κοινωνική και οικονομική κατάσταση των διαδίκων και όλες γενικά τις συνθήκες, όρισε την χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης στο ποσό των 5.000 ευρώ, με το νόμιμο τόκο από την επίδοση της αγωγής. Το δικαστήριο παράλληλα υποχρέωσε την εταιρίανα αναρτήσει περίληψη της δικαστικής απόφασης στην ενότητα "προτεινόμενα" εντός 15 ημερών από την επίδοση σε αυτή της απόφασης, με απειλή χρηματικής ποινής 5.000 ευρώ για την περίπτωση μη συμμόρφωσης. Η απόφαση κηρύχθηκε προσωρινά εκτελεστή (δηλαδή ακόμη κι αν ασκηθεί έφεση, το διατακτικό της πρέπει να εφαρμοστεί μέχρι την τυχόν ανατροπή του από το εφετείο) και επιδίκασε το ποσό των 400 ευρώ ως δικαστικά έξοδα υπέρ του ενάγοντος. 

Με την απόφαση αυτή ορίζονται λοιπόν συγκεκριμένα κριτήρια που θα πρέπει να ακολουθούνται συγκεκριμένα βήματα για την νόμιμη αναπαραγωγή πρωτογενούς περιεχομένου από την πηγή σε άλλο site:

- άδεια του δημιουργού ή συνδημιουργού, 

- παραπομπή με ενεργό σύνδεσμο ή άλλα στοιχεία από τα οποία προκύπτει η ταυτότητά του δημιουργού κι όχι μόνο του αρχικού μέσου στο οποίο αναρτήθηκε το έργο,

- άμεση αφαίρεση με ταυτόχρονη έκφραση συγγνώμης και παράλειψη εξακολούθησης αυτής της τακτικής (απόδειξη της έλλειψης δόλου), 

- παράλειψη επεμβάσεων στο περιεχόμενο του έργου.

Ασυλία για την wikipedia;

Ας συμπληρώσω εδώ μερικά πράγματα, γιατί η τηλεόραση θα ασχολείται πάντα με το ποιός είναι πιο χοντρός.

1. Το ότι συναποφασίστηκε κάτι από κοινού ως προς το βιογραφικό κάποιου δεν σημαίνει αυτομάτως και ότι είναι σωστό. Υπάρχουν αρκετές περιπτώσεις λημμάτων στην Wikipedia που οι χρήστες από κόμπλα ασχολήθηκαν μόνο για να σβήσουν, χωρίς στην πραγματικότητα να τους ενδιαφέρει να τεκμηριώσουν και δίνοντας βήμα σε τρολ που συκοφαντούν στεγνά.  Η Wikipedia και οποιοσδήποτε κινείται στο διαδίκτυο δεν είναι υπεράνω του νόμου: θα λογοδοτήσει κανονικά όπως όλος ο κόσμος όταν κάνει κάτι δημόσια. Η καλλιέργεια του εξαιρετισμού ότι "δεν ξέρετε πώς λειτουργεί το διαδίκτυο", ή "οι δικαστές είναι άσχετοι" ή ακόμα χειρότερα "ο νόμος δεν ισχύει σε κοινότητες" κλπ δεν απέχει σε τίποτα από την διεκδίκηση μιας ασυλίας. Που οδηγεί στην δημιουργία νέας εστίας εκβιασμών, παραβατικότητας και διαφθοράς. Αυτά τα πέρασε η μπλογκόσφαιρα, ενώ η "περιφρούρηση" στην Wikipedia φαίνεται εντελώς αναποτελεσματική μέχρι στιγμής.

2. Υπάρχει η απόφαση Delfi του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, η οποία εκμηδενίζει την λογική του flag. Δηλαδή λέει ότι δεν μας ενδιαφέρει αν έχετε συστήματα απόσυρσης του προβληματικού περιεχομένου, έχετε ευθύνη που επιτρέψατε να αναρτηθούν, αφού η περιφρούρηση αποδείχθηκε αναποτελεσματική. Διαφωνώ με το σκεπτικό της απόφασης και ήδη έχει ασκηθεί έφεση για να κριθεί από το Τμήμα Ευρείας Συνθέσεως του ΕΔΔΑ, όπου ελπίζω να έχουμε ανατροπή. Αλλά υπάρχει κάτι πολύ ουσιαστικό: το δίκαιο απεχθάνεται την ατιμωρησία. Δεν γίνεται να έχουμε μια συκοφαντική δυσφήμηση τελεσθείσα (δεν μιλάω τώρα για την υπόθεση που εκκρεμεί) και να λέμε στο δικαστήριο αφενός δεν φταίει η πλατφόρμα κι αφετέρου δεν μπορείς να βρεις τον χρήστη. Πρέπει να μπορείς να βρεις τον χρήστη που συκοφάντησε ή πρέπει να μπορεί να πληρώσει η πλατφόρμα την αποζημίωση. Αλλιώς διεκδικούμε πάλι ασυλίες που οδηγούν σε ατιμωρησία και υποκρισία.

3. Το ίδιο και η λογική "όποιος ανεβάζει κάτι δεν μπορεί να το κατεβάσει στην wikipedia". Αυτό είναι ακόμα χειρότερο από πλευράς ελευθερίας της έκφρασης. Το ότι κάτι διανέμεται με άδεια ελεύθερης χρήσης δεν θα έπρεπε να αναιρεί το απαράγραπτο δικαίωμα του ατόμου να αποσύρει κάτι που έχει δημοσιεύσει ο ίδιος! Αυτό κι αν προκαλεί αναφυλαξία σε ένα δικαστήριο! Είναι σαν να τους λες ότι έχεις φτιάξει το σύστημα στο οποίο θα γράφουμε ό,τι θέλουμε και μόνο αν η κοινότητά μας αποφασίσει να αφαιρέσει κάτι που έβαλε ένα άτομο θα αφαιρείται. Συγγνώμη, αυτή η προσέγγιση δεν έχει απολύτως καμία σχέση με το ατομικό δικαίωμα της ελευθερίας της έκφρασης. Κατανοώ απολύτως ότι αν έχεις εξαπολύσει ένα στοιχείο στον δημόσιο λόγο δεν μπορείς να έχεις αξίωση να το πάρεις πίσω (είναι μια σφαίρα που έφυγε), αλλά τουλάχιστον έχεις δικαίωμα να αγοράσεις όλα τα αντίτυπα του έργου που μοίρασες και να το κάψεις και θα πρέπει να έχεις το δικαίωμα να αποσύρεις μια ανάρτησή σου από το διαδίκτυο, όσο κι αν αυτή έχει αναπαραχθεί από τρίτους. Η λογική του ότι γράφει δεν σβήνει, αν δεν το αποφασίσει η "κοινότητα", καταργεί την έννοια του ατομικού δικαίωματος. Επίσης θα έχει σοβαρά προβλήματα με το "δικαίωμα στην λήθη" που ετοιμάζεται ως νέος κανόνας στον Κανονισμό Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων.

Αυτά, γιατί έχω βαρεθεί να διαβάζω εξυπνάδες από ξερόλες που πάντα θα ξέρουν το διαδίκτυο καλύτερα από τους νομικούς ή που θα υποτιμούν γενικώς την νοημοσύνη του κοινού.

Δωρεάν ασύρματη πρόσβαση πολιτών στο Διαδίκτυο

Με ένα άρθρο πρόκειται να υλοποιηθεί η εξαγγελία του πρωθυπουργού για παροχή δωρεάν πρόσβασης στο Διαδίκτυο σε όλη την επικράτεια.

Στο άρθρο 6 του νομοσχεδίου του Υπουργείου Εσωτερικών με τίτλο "Επείγουσες ρυθμίσεις Υπουργείου Εσωτερικών" επί του οποίου μόλις ολοκληρώθηκε η δημόσια διαβούλευση, διαβάζουμε την εξής διάταξη:

Στο άρθρο 94, παρ. 2 του Ν. 3852/ 2010, προστίθεται περίπτωση 40, ως εξής:
«Η παροχή υπηρεσίας δωρεάν ασύρματης πρόσβασης των πολιτών στο διαδίκτυο μέσω του Δικτύου Σύζευξις ΙΙ ή άλλου παρόχου»
Πρόκειται για προσθήκη στο άρθρο 94 του "Καλλικράτη" που προβλέπει τις "Πρόσθετες αρμοδιότητες των Δήμων", οι οποίες προστίθενται στο άρθρο 75 του Κώδικα Δήμων και Κοινοτήτων, στο κεφάλαιο "Ποιότητα Ζωής και Εύρυθμης Λειτουργίας των Πόλεων". Αυτή λοιπόν θα είναι η 40η νέα αρμοδιότητα που αναλαμβάνουν οι Δήμοι.

Η αιτιολογική έκθεση που συνοδεύει το σχέδιο νόμου δεν αφήνει καμία αμφιβολία:

"Με την προτεινόμενη διάταξη οι Δήμοι της χώρας αναλαμβάνουν την αρμοδιότητα να παρέχουν σε όλους τους πολίτες υπηρεσίες δωρεάν πρόσβασης στο διαδίκτυο, με τη χρήση των ασύρματων ευρυζωνικών υποδομών του Δικτύου Σύζευξις ΙΙ ή άλλου παρόχου, σε πολυσύχναστους δημόσιους εξωτερικούς χώρους (Public Hotspots)" 

Ετήσια έκθεση Συμπαραστάτη του Δημότη και της Επιχείρησης

Οι ανεξάρτητες αρχές είναι οι δημόσιες υπηρεσίες που δεν υπάγονται σε ιεραρχικό έλεγχο ή διοικητική εποπτεία, δηλαδή εξαιρούνται από την ιεραρχία της διοίκησης ώστε οι παρεμβάσεις τους να βασίζονται  μόνο στα κριτήρια των κανόνων που καλούνται να επιβάλλουν.

Κάθε ανεξάρτητη αρχή υπόκειται όμως σε λογοδοσία, με την υποβολή μιας ετήσιας έκθεσης πεπραγμένων στο όργανο που την ανέδειξε. Οι συνταγματικά κατοχυρωμένες ανεξάρτητες αρχές υπόκεινται σε κοινοβουλευτικό έλεγχο, δηλαδή η ετήσια έκθεσή τους συζητείται στην Επιτροπή Θεσμών και Διαφάνειας της Βουλής - και σπανιότερα στην Ολομέλεια της Βουλής. Η υποβολή και παρουσίαση της ετήσιας έκθεσης είναι λοιπόν μια μορφή λογοδοσίας για εκείνους τους δημόσιους λειτουργούς που εξαιρούνται από την παραδοσιακή ιεραρχία.

Αυτή ήταν πάντα η παραδοσιακή προσέγγιση για την λογοδοσία των ανεξάρτητων αρχών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, πριν από την επίσημη συζήτηση της ετήσιας έκθεσης στο κοινοβουλευτικό όργανο, διοργανώνεται μια συνέντευξη τύπου, ώστε να ενημερωθεί η κοινή γνώμη για τα ευρήματα και τις δραστηριότητες των ανεξάρτητων αρχών.

Αυτή η καλή πρακτική, πρέπει να εμπλουτιστεί με πιο ανοικτές διαδικασίες. Ως Συμπαραστάτης του Δημότη και της Επιχείρησης υπέβαλα την ετήσια έκθεση για το 2013 στα μέλη του Δημοτικού Συμβουλίου  στις 20.2.2014 και στις 25.2.2014 οργανώσαμε μια ανοικτή εκδήλωση παρουσίασης σε μέσα ενημέρωσης και μέλη της κοινωνίας των πολιτών. Καθώς είχαμε εξ αρχής ανακοινώσει την διοργάνωση, σε αυτήν προσήλθαν και αιρετοί, υποψήφιοι, διευθυντές του Δήμου Αθηναίων, πολίτες, κάτοικοι, δημότες, Συμπαραστάτες του Δημότη άλλων δήμων.

 Επίσημα και θεσμικά, η έκθεση θα συζητηθεί στο Δημοτικό Συμβούλιο στις 6.3.2014, όπου είναι το προβλεπόμενο φόρουμ για την λογοδοσία του Συμπαραστάτη του Δημότη και της Επιχείρησης. Η ουσιαστική νομιμοποίηση όμως ενός ανεξάρτητου οργάνου επίλυσης διαφορών προϋποθέτει την οικοδόμηση σχέσης εμπιστοσύνης όχι μόνο με το όργανο που εξέλεξε τον διαμεσολαβητή, αλλά και με το σύνολο των παραγόντων στους οποίους έχουν επιπτώσεις τα αποτελέσματα της διαμεσολάβησης. Θεωρώ ότι με αυτόν τον τρόπο θα ανακτηθεί η αξιοπιστία των ανεξάρτητων αρχών κι όχι μόνο με την επίκληση της ευρείας πλειοψηφίας με την οποία αναδεικνύονται τα πρόσωπα που τις στελεχώνουν.

Ευχαριστώ όλες και όλους που παρέστησαν καθώς και όλες και όλους που συνέβαλαν σε αυτή την άψογη διοργάνωση. 

Απέχω από τις εκλογές του ΔΣΑ

Κυρίες και κύριοι υποψήφιοι των εκλογών του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών, φέτος χάνετε μία ψήφο. Την δική μου. Εκφράζω δημόσια τον αποτροπιασμό μου για την εικόνα που παρουσιάζει, αλλά κυρίως για τα δικαιώματα που παραβιάζει η διαρρύθμιση του πεζοδρομίου της Ακαδημίας στο σημείο από Μαυρομιχάλη έως λίγο μετά την είσοδο του Συλλόγου. Δεν θα μιλήσω για αισθητική, θα μιλήσω για τον ανάπηρο και την ανάπηρη συμπολίτη μας, την μητέρα και τον πατέρα που θέλουν να περάσουν με το καροτσάκι του παιδιού τους, τον/την ηλικιωμένο/η, τον οποιονδήποτε περαστικό που παρεμποδίζεται η ελεύθερη διέλευσή τους από αυτό (δεν θα το χαρακτηρίσω) που έχει στηθεί από την Παρασκευή το βράδυ και συνεχίζεται μέχρι σήμερα στον κοινόχρηστο χώρο. Εάν δεν μπορείτε να συνεννοηθείτε και να το λύσετε αυτό, στο δικό μου αξιακό σύστημα, δεν μπορείτε να λύσετε και τίποτε άλλο. Επομένως, ως δικηγόρος, ως κάτοικος και ως Συμπαραστάτης του Δημότη της Αθήνας, αρνούμαι να πάρω μέρος σε αυτή την διαδικασία. Γιατί κάποτε κι από κάπου πρέπει να γίνει μια αρχή για να αλλάξει κάτι: λίγο, μικρό κι ασήμαντο για εσάς, αλλά μείζον και ουσιαστικό για όλους εμάς τους υπόλοιπους.

Για μια πιο διαφανή τοπική αυτοδιοίκηση

Δεν θεωρώ ότι η δημοσιοποίηση των "πόθεν έσχες" μπορεί να λύσει προβλήματα. Αντιθέτως, πολλές φορές μπορεί να αποπροσανατολίσει την δημόσια συζήτηση, δαιμονοποιώντας τον πλούτο και εισάγοντας διακρίσεις που δεν έχουν καμία σχέση με την ίδια την επάρκεια ενός πολιτικού προσώπου. Ωστόσο, οι νόμοι που διέπουν την διαφάνεια των οικονομικών των πολιτικών προσώπων αφορούν την ίδια την αξιοπιστία του πολιτικού συστήματος. Αν οι ίδιοι οι πολιτικοί δεν ανταποκρίνονται στις ρυθμίσεις που θεσπίζουν, απονομιμοποιούν τις ίδιες τους τις αποφάσεις. 

Υπάρχει λοιπόν αρκετή ουσία στην συμβολική υποχρέωση της δημοσιοποίησης των δηλώσεων "πόθεν έσχες". Ιδίως στην πολύπαθη τοπική αυτοδιοίκηση, που τόσο πολύ έχει συκοφαντηθεί - κάποτε άδικα και ατεκμηρίωτα - τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει σημαντικά βήματα ενίσχυσης της διαφάνειας. Ένα από αυτά είναι η υποχρέωση των αιρετών να αναρτούν τις δηλώσεις περιουσιακής κατάστασης στις ιστοσελίδες των Δήμων τους. Μια υποχρέωση που έχει εκπληρωθεί στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων μεν, αλλά οι πολίτες δεν διαθέτουν μια ενιαία πρόσβαση στην συγκεκριμένη πληροφορία από ένα σημείο (σε αντίθεση λ.χ. με τις διοικητικές πράξεις για τις οποίες υπάρχει η Δι@ύγεια). 

Η πρόσβαση από ένα σημείο, με μηχανή αναζήτησης υλοποιήθηκε από το ελληνικό παράρτημα της μη κυβερνητικής οργάνωσης "Διεθνής Διαφάνεια", η οποία δημιούργησε την ιστοσελίδα "Διαφανής Τοπική Αυτοδιοίκηση" που περιέχει τα "πόθεν έσχες" δημάρχων και αντιδημάρχων των 100 μεγαλύτερων Δήμων. Αρχικά ακούγεται απλώς ως μια συλλογή πληροφοριών που καθένας μπορεί να εντοπίσει με το Google. Η πρόσθετη αξία της ιστοσελίδας είναι ότι οι δηλώσεις έχουν καθαρογραφεί (συχνά είναι σκαναρισμένα χειρόγραφα) και στις περιπτώσεις που δεν εντοπίστηκαν, υπάρχει σχετική ένδειξη. Η  Διεθνής Διαφάνεια αξιοποίησε τις ρυθμίσεις του ν.3448/2006 για την "περαιτέρω χρήση πληροφοριών του δημόσιου τομέα" σε συνδυασμό με τις διατάξεις του ν.2472/1997 για την "προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας προσωπικών δεδομένων" και αφού ενημέρωσε ατομικά κάθε ενδιαφερόμενο, δίνοντάς του ανά πάσα στιγμή το δικαίωμα υποβολής γραπτής αντίρρησης, ετοίμασε την εν λόγω βάση δεδομένων. Σε ένα τρίτο επίπεδο λοιπόν, η πρόσθετη αξία της βάσης δεδομένων είναι οι περιπτώσεις των αιρετών που ενώ έχουν αναρτήσει στις ιστοσελίδες των Δήμων τις δηλώσεις των περιουσιακών καταστάσεών τους, υπέβαλαν ρητή αντίρρηση για την ένταξή τους στην βάση δεδομένων της Διεθνούς Διαφάνειας. 

Aυτή η πρωτοβουλία δεν θα μπορούσε να υλοποιηθεί από ιδιωτικό φορέα (δηλ. από κάθε πολίτη ή σωματείο ή εταιρία) για τα "πόθεν έσχες" των βουλευτών. Εκεί το ρυθμιστικό πλαίσιο είναι πιο αυστηρό, παρέχοντας αυξημένη προστασία στα προσωπικά δεδομένα των βουλευτών. Κι εκεί κάπου βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση: τα μέλη του νομοθετικού σώματος απολαμβάνουν μεγαλύτερης προστασίας της ιδιωτικότητάς τους από τους τοπικούς άρχοντες. Ενώ για λόγους ίσης μεταχείρισης θα μπορούσε να ισχύσει ακόμη και το ακριβώς αντίστροφο.

Ενιαία Τιμή Βιβλίου

 

Ι. Ο Νόμος της "ενιαίας τιμής βιβλίου"

 

Προς τέλη της δεκαετίας του '90 τέθηκε σε ισχύ ο Νόμος 2557/1997 με τίτλο "Θεσμοί, μέτρα και δράσεις πολιτιστικής ανάπτυξης". 

Στο πρώτο άρθρο του Νόμου, στην πρώτη παράγραφο, ορίζεται ότι το Υπουργείο Πολιτισμού συνεργάζεται με το Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων και κάθε άλλο αρμόδιο όργανο "για την προώθηση και διάδοση του βιβλίου και την ενίσχυση της δραστηριότητας βιβλιοθηκών και άλλων φορέων που προάγουν τους σκοπούς αυτούς." Επίσης διατυπώνει και εφαρμόζει την "γενική πολιτική βιβλίου" σε συνεργασία με τους συναρμόδιους φορείς και "συντονίζει την πολιτική" τους. 

Στην δεύτερη παράγραφο του ίδιου άρθρου προβλεπόταν η χρηματική βράβευση λογοτεχνών σε διάφορες κατηγορίες από το Υπουργείο Πολιτισμού. Η παράγραφος αυτή καταργήθηκε  με το άρθρο 50 του ν. 3905/2010 ΦΕΚ Α 219/23.12.2010, νόμος με τον οποίο καθιερώθηκαν, μεταξύ άλλων, τα κρατικά λογοτεχνικά βραβεία και τα κρατικά βραβεία συγγραφικού έργου.

Στην  τρίτη παράγραφο ορίζεται ότι οι εκδότες ή εισαγωγείς βιβλίων (στα οποία περιλαμβάνονται με ρητή διάταξη του νόμου CD-ROM, DVD ROM και e-book που περιλαμβάνει όλο το περιεχόμενο της έντυπης έκδοσης) οφείλουν να καθορίζουν την τιμή διάθεσής τους στο κοινό. Επίσης οφείλουν να καθορίζουν τις "πρόσθετες παροχές" που μπορούν να προσφέρονται στο κοινό και να ενημερώνουν για την τιμή και τις πρόσθετες παροχές "όσους προμηθεύονται αντίτυπα του βιβλίου για διάθεση στο κοινό". Η ρύθμιση ισχύει και για όσα βιβλία εκδοτικού οίκου με έδρα στην Ελλάδα τυπώνονται στο εξωτερικό. Οι εκδότες μπορούν να ανακαθορίζουν την τιμή, ενημερώνοντας τους βιβλιοπώλες και μπορεί είτε να τους αποζημιώσει αν ορίσει χαμηλότερη τιμή ή να δεχθεί την επιστροφή με την αρχική τιμή. 

Στην ίδια παράγραφο ορίζεται ότι απαγορεύεται η διάθεση βιβλίων στο κοινό σε τιμή που υπερβαίνει την τιμή που καθορίστηκε από τον εκδότη ή που είναι μικρότερη του 90% της τιμής αυτής. Απαγορεύεται επίσης η παροχή στο κοινό "πρόσθετων παροχών" που δεν καθορίστηκαν από τον εκδότη, καθώς και η διαφήμισή της. Μια εξαίρεση: εάν το βιβλιοπωλείο ή άλλη επιχείρηση που θα διαθέσει το βιβλίο απέχει πάνω από 50 χλμ. από την έδρα του εκδότη, επιτρέπεται να πουλήσει το βιβλίο έως 5% ακριβότερα. Οι περιορισμοί αυτοί δεν ισχύουν όταν έχει παρέλθει διετία από την τελευταία έκδοση του βιβλίου ή όταν πρόκειται για βιβλία μεταχειρισμένα ή ελαττωματικά. Στην υπέρβαση δεν περιλαμβάνεται και η τυχόν παροχή άλλων υπηρεσιών που συνοδεύουν την πώληση του βιβλίου. Οι περιορισμοί επίσης αφορούν κάθε νέα έκδοση του βιβλίου, νοούμενη ως έκδοση η με κάθε τρόπο εκτύπωση. Στους περιορισμούς δεν περιλαμβάνεται επίσης η διάθεση στον συγγραφέα, το δημόσιο, τα ν.π.δ.δ., τα νομικά πρόσωπα που επιδιώκουν κοινωφελείς, επιστημονικούς, πολιτιστικούς σκοπούς, στις επαγγελματικές οργανώσεις εκδοτών, συγγραφέων, βιβλιοπωλών, εφόσον η διάθεση δεν γίνεται με σκοπό την εμπορική εκμετάλλευση. 

Η παραβίαση αυτών των διατάξεων επιφέρει τις συνέπειες του αδικήματος για τον αθέμιτο ανταγωνισμό (άρθρο 1 ν.146/1914), σύμφωνα με ρητή διάταξη του Ν.2557/1997.Ο παραβάτης τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι 1 έτους και χρηματική ποινή έως 1 εκ. δρχ., ενώ η ποινική δίωξη ασκείται κατόπιν εγκλήσεως οποιουδήποτε "δικαιούται να αξιώσει την παύση και την παράβαση στο μέλλον της παράβασης". 

 

Σε εφαρμογή αυτού του νόμου εκδόθηκε η υπουργική απόφαση ΓΡΑΜΜΑΤ/Α/Φ33/766/1998 Υπουργών Ανάπτυξης και Πολιτισμού, κατά την οποία η γνωστοποίηση από τον εκδότη της λιανικής τιμής πώλησης του βιβλίου και των τυχόν πρόσθετων παροχών γίνεται με έναν από τους ακόλουθους τρόπους, κατ' επιλογή του υποχρέου:

α) Τυπώνεται επί του βιβλίου

β) Επικολλάται επί του βιβλίου (bar code)

γ) Aναφέρεται σε σχετικό τιμοκατάλογο που ισχύει για συγκεκριμένη χρονική περίοδο η οποία αναγράφεται σ΄ αυτόν με ευκρίνεια.

Επίσης, η ενιαία τιμή λιανικής πώλησης περιλαμβάνει και τον Φ.Π.Α. Προκειμένου να υπολογιστεί η διετία, λαμβάνεται υπόψη η ημερομηνία έκδοσης ή ανατύπωσης που αναφέρεται στην ταυτότητα του βιβλίου (μήνας και έτος). Αν δεν αναφέρεται ο μήνας, τότε η διετία θεωρείται ότι αρχίζει από την 1/1 του επόμενου έτους από αυτό που αναγράφεται ως έτος έκδοσης.

ΙΙ. Ο σκοπός του νομοθέτη 

Σύμφωνα με την Αιτιολογική Έκθεση του νομοσχεδίου του 1997, το παραπάνω σύνολο διατάξεων

"σκοπό έχει την αποτροπή φαινομένων αθέμιτου ανταγωνισμού στη διάθεση στο κοινό βιβλίων που εκδίδονται στην Ελλάδα, προβλέπεται ο καθορισμός "ενιαίας" ανώτατης και κατώτατης τιμής πώλησης στο κοινό των βιβλίων που εκδίδονται στην Ελλάδα, η διαδικασία του καθορισμού της τιμής αυτής από τον εκδότη, καθώς και κυρώσεις για την παράβαση του περιορισμού αυτού. Η διάταξη αυτή προστατεύει επιπλέον την ποιότητα της βιβλιοπαραγωγής και τα βιβλιοπωλεία (ιδίως τα περιφερειακά) όχι μόνον ως επιχειρήσεις αλλά και ως εστίες πολιτισμού. Η ενιαία τιμή βιβλίου ισχύει στις συντριπτικά περισσότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και βρίσκεται στο επίκεντρο των συζητήσεων στο Συμβούλιο των Υπουργών Πολιτισμού της Ε.Ε."

Στο Πρακτικό - Έκθεση της Επιτροπής Μορφωτικών Υποθέσεων της Βουλής καταγράφηκαν οι απόψεις των κοινοβουλευτικών  επί των θεμάτων του νόμου. Ο κ. Χυτήρης, εισηγητής της πλειοψηφίας και ποιητής, ανέφερε ότι η ρύθμιση είναι συμβατή με το κοινοτικό δίκαιο "και επομένως, είναι προς όφελος της διάδοσης του ελληνικού βιβλίου και της προβολής του". Η κ. Παπαδημητρίου, εισηγήτρια της μειοψηφίας, είπε ότι το άρθρο 1 κινείται στην σωστή κατεύθυνση, χωρίς να εξειδικεύσει τη θέση της για το συγκεκριμένο θέμα της ενιαίας τιμής βιβλίου. Ο κ. Τασούλας, εκ μέρους του ΚΚΕ δεν κατέθεσε κάποια ειδική αναφορά στο θέμα. Το ίδιο και η κ. Λουλέ του Συνασπισμού, το ίδιο και η κ. Καραγιάννη - Αράπη του ΔΗΚΚΙ. Ο υπουργός Πολιτισμού κ. Βενιζέλος είπε ότι στο πεδίο της πολιτιστικής ανάπτυξης, ο ρόλος του κράτους είναι εξ ορισμού επικουρικός. "Το κράτος δεν έχει μια επίσημη και κατά τρόπο μονοπωλιακό διατυπωμένη ιδεολογική ή αισθητική αντίληψη. Το κράτος έρχεται να βοηθήσει τους φορείς που αναπτύσσουν ελεύθερα και δημιουργικά την πολιτιστική τους δραστηριότητα, είτε αυτές είναι οι τοπικές κοινωνίες και οι Ο.Τ.Α. είτε είναι τοπικοί ή εθνικοί πολιτιστικοί φορείς της κοινωνίας των πολιτών είτε είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι του πολιτισμού, δηλαδή αυτοί που αναπτύσσουν το πολιτιστικό φαινόμενο." Ειδικά την καθιέρωση της ενιαίας τιμής βιβλίου την χαρακτήρισε ως την "πιο σημαντική καινοτομία". 

Στην Έκθεση της Επιστημονικής Υπηρεσίας της Βουλής καταγράφεται προβληματισμός για το κατά πόσον οι απαγορεύσεις αυτές είναι σύμφωνες με τις διατάξεις της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας για τον ελεύθερο ανταγωνισμό και την ελεύθερη κίνηση αγαθών. Η Έκθεση αναφέρεται σε δύο αποφάσεις του (τότε) Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων: (α)  στην υπόθεση 229/83 Leclerc. κατά Au bli vert, ύστερα από προδικαστικό ερώτημα του Εφετείου του Poitiers (Γαλλίας) και (β) 254/87 Syndicat des librairies de Normandie κατά L Aigle distribution (European Court Reports 1988, σελ. 4457). Σε αυτές τις δύο υποθέσεις κρίθηκε ότι, καθώς δεν υπήρχε κοινοτική πολιτική ανταγωνισμού στον τομέα του βιβλίου και δεδομένου ότι οι υποθέσεις δεν αφορούσαν την ελεύθερη διακίνηση των αγαθών από κράτος σε κράτος δεν υπήρχε πρόβλημα με το κοινοτικό δίκαιο. Έτσι, η Έκθεση της Επιστημονικής Υπηρεσίας της Βουλής κατέληγε ότι "από τη συνεκτίμηση των παραπάνω αποφάσεων του ΔΕΚ σε συνδυασμό και με το γεγονός ότι οι προτεινόμενες ρυθμίσεις δεν θίγουν καν το ζήτημα των εισαγομένων στην Ελλάδα βιβλίων, μπορεί κανείς εύλογα να πιθανολογήσει ότι δεν προκύπτει κατ' αρχήν θέμα δυσαρμονίας τούτων προς τις ρυθμίσεις του κοινοτικού δικαίου." Πράγματι: όπως καταγράφεται στην Εισηγητική Έκθεση (8.10.1997), η μορφή του νομοσχεδίου που είχε μπροστά της η Επιστημονική Υπηρεσία της Βουλής (9.12.1997) αφορούσε μόνο όποιον "εκδίδει βιβλία στην Ελλάδα" και όχι όποιον  "εκδίδει ή εισάγει βιβλία που τυπώνονται στο εξωτερικό στην Ελληνική γλώσσα". Το "εισάγει κλπ." περιλαμβάνεται για πρώτη φορά στο νομοσχέδιο όπως διαμορφώθηκε από την Επιτροπή Μορφωτικών Υποθέσεων της Βουλής, στο Πρακτικό [σελ. 16 ] με το οποίο παραπέμφθηκε στην Ολομέλεια, όπου ψηφίστηκε στις 18.12.1997.Παρ' όλο που από το Πρακτικό δεν φαίνεται η Επιτροπή να ασχολήθηκε ιδιαίτερα με το θέμα της ενιαίας τιμής βιβλίου, παρ' όλ' αυτά αποφάσισε να εισάγει αυτή την εξειδικευμένη ρύθμιση για τους εισαγωγείς που είχε ξεχάσει το Υπουργείο να παρουσιάσει στο νομοσχέδιο που κατατέθηκε στην Επιστημονική Υπηρεσία της Βουλής. Έτσι, η Επιστημονική Υπηρεσία της Βουλής που είχε αμφιβολίες συμβατότητας με το κοινοτικό δίκαιο για την περίπτωση των εισαγόμενων βιβλίων, αξιολόγησε ένα νομοσχέδιο που δεν αφορούσε εισαγωγές στο χρόνο που της υποβλήθηκε, αλλά απέκτησε μετά.

Η Σύσταση 930/1981 της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης είναι υπέρ του καθορισμού ενιαίας τιμής βιβλίου, ενώ αναφέρει και ως στόχο την αποτροπή μονοπωλίων στην έκδοση και πώληση των βιβλίων. Η σύσταση αυτή δεν έχει αναφερθεί στα προπαρασκευαστικά κείμενα του νόμου. Έχει καθορίσει όμως την ευρωπαϊκή τάση για εισαγωγή της ενιαίας τιμής βιβλίου, ως νομοθετικού στόχου συνδεόμενου με την προστασία του πολιτισμικού προϊόντος.

ΙΙΙ . Eλληνικά δικαστήρια

Σύμφωνα με σχετική αναφορά στην ιστοσελίδα του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου, "τα δικαστήρια εφάρμοσαν συχνά στην πράξη την νομοθεσία και επέβαλαν κυρώσεις σε περιπτώσεις παράβασης αυτής. Σε κάθε περίπτωση, η αμφισβήτηση του θεσμού θα πρέπει να θεωρηθεί ότι έχει πια λήξει, αφού αφενός σχετική καταγγελία στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή ετέθη στο αρχείο μετά την αποδοχή των εξηγήσεων της Ελληνικής Κυβέρνησης και αφετέρου σχετική δίκη στο Συμβούλιο Επικρατείας καταργήθηκε ύστερα από παραίτηση των βιβλιοπωλών που είχαν προσφύγει στο δικαστήριο αυτό."

Από την έρευνα των βάσεων νομικών δεδομένων ("ΝΟΜΟS" και "ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ") προκύπτει μία (1) δικαστική απόφαση που αφορά το θέμα της ενιαίας τιμής βιβλίου, αλλά όχι και την παράκαμψη εφαρμογή της σε βιβλιοπωλείο. Πρόκειται για την απόφαση 36393/1999 του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών (ασφαλιστικά μέτρα). Επρόκειτο για την διάθεση από εφημερίδα του Λεξικού της Νέας Ελληνικής Γλώσσας του καθηγητή Γ.Μ. σε τιμή κατώτερη εκείνης που είχε ορισθεί από τον εκδότη και ο Σύνδεσμος Εκδοτών Βιβλίου ζήτησε από το Δικαστήριο την προσωρινή ρύθμιση κατάστασης ώστε να απαγορευθεί στην καθ' ης να προσφεύγει και διαφημίζει το ως άνω βιβλίο καθώς και κάθε βιβλίο σε τιμή κατώτερη της νόμιμα καθορισμένης. Το Δικαστήριο λαμβάνοντας υπόψη τον ανωτέρω νόμο και την Αιτιολογική Έκθεσή του έκρινε ότι "στην έννοια του τρίτου ο οποίος απαγορεύεται να διαθέτει στο κοινό βιβλία με τιμή κατώτερη από εκείνη που όρισε ο εκδότης των, δεν είναι ο οποιοσδήποτε, αλλά μόνο εκείνος που, με την άνω πράξη του ανταγωνίζεται, αθέμιτα, τα βιβλιοπωλεία, τα οποία κατά κύριο λόγο διαθέτουν βιβλία, χωρίς όμως, αυτή καθεαυτή η πράξη της διαθέσεως να αποτελεί χωρίς έρευνα της συνδρομής των προϋποθέσεων του αθέμιτου ανταγωνισμού, πράξη η οποία εμπίπτει στην έννοια αυτού και καθιστά από μόνη της την πράξη της διάθεσης του βιβλίου, σε κατώτερη τιμή, παράνομη. Η περί του αντιθέτου εκδοχή θα οδηγούσε στο αποτέλεσμα ακόμη και δωρεές τρίτων - ιδιωτών, βιβλίων προς διάφορες ομάδες να θεωρείται πράξη παράνομη, εφόσον και αυτοί θα διέθεταν τα βιβλία όχι μόνο σε τιμή κατώτερη αλλά χωρίς οποιοδήποτε αντάλλαγμα. " Έτσι, το Δικαστήριο έκρινε ότι καθώς η εφημερίδα απευθύνεται σε κοινό διαφορετικό από αυτό των βιβλιοπωλείων, δεν υφίστατο θέμα αθέμιτου ανταγωνισμού, αφού αυτού του είδους ο ανταγωνισμός νοείται μόνο μεταξύ επιχειρήσεων που απευθύνονται στο ίδιο καταναλωτικό κοινό. Παρόμοιο ήταν το αποτέλεσμα της δικαστικής κρίσης και στην απόφαση 7790/2005 του ίδιου Δικαστηρίου που δεν αφορούσε όμως την ενιαία τιμή βιβλίου αλλά την διάθεση CD ως συνοδευτικά εφημερίδας.

Από πρόχειρη έρευνα στο Διαδίκτυο προκύπτει ότι έχει υπάρξει καταδίκη αλυσίδας βιβλιοπωλείων το 2010 για παραβίαση της ενιαίας τιμής βιβλίων, καθώς εμφανίστηκαν να προσφέρουν εκπτώσεις της τάξης του 20% σε σχολικά βιβλία. Σύμφωνα με μαρτυρία ιδιοκτήτη βιβλιοπωλείου έχει αθωωθεί όλες τις φορές που δικάστηκε για διάθεση βιβλίων σε τιμή κατώτερη από αυτήν που επιβάλλει ο νόμος (εδώ). Δεν έχω βρει στο Διαδίκτυο τις αποφάσεις επιβολής κυρώσεων για παράβαση του Ν.2557/2007 που αναφέρει το Ε.ΚΕ.ΒΙ., ούτε τις αθωωτικές που αναφέρει ο ανωτέρω ιδιοκτήτης.


ΙV. H θέση της Επιτροπής Ανταγωνισμού

Στην υπ' αρ. 455/V/2009 απόφασή της η Επιτροπή Ανταγωνισμού αναφέρθηκε στην "ανάγκη τροποποίησης του Ν.2557/1997, ώστε να αρθεί η στρέβλωση του ανταγωνισμού που προκαλείται στη σχετική αγορά κατά τρόπο ώστε η τιμή του βιβλίου να τίθεται σύμφωνα με τους κανόνες της αγοράς από τον θέτοντα σε κυκλοφορία τον τίτλο (εισαγωγέα ή χονδρέμπορο)" και "την ανάγκη μεταβολής του ισχύοντος νομικού καθεστώτος (Ν.2557/1997), ώστε αυτό να καταστεί συμβατό με τις κοινοτικές και εθνικές διατάξεις περί προστασίας του ανταγωνισμού". Ειδικότερα η Επ.Αντ. έκρινε ότι ο ορισμός από τον εκδότη της λιανικής τιμής πώλησης των βιβλίων καθώς και των πρόσθετων παροχών "στην πράξη επιφέρει στρέβλωση του ανταγωνισμού στη σχετική αγορά, διότι επιτρέπει τον καθορισμό της τιμής λιανικής πωλήσεως από τον εκδότη των εν Ελλάδι εκδιδομένων ξενόγλωσσων εκπαιδευτικών βιβλίων, περιορίζοντας ή αποκλείοντας τον ανταγωνισμό εντός της ελληνικής αγοράς. Με τον τρόπο αυτό η διάταξη είναι αντίθετη με αυτή των άρθρων 81 και 86 παρ 1 ΣυνθΕΚ. [νυν άρθρα 101 και 106 ΣΛΕΕ]". Η θέση αυτή παρατίθεται και στην μεταγενέστερη απόφαση της Επ.Αντ υπ' αρ. 527/VI/2011.

V. Η νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (πρώην "των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων")

 

Το 1985 ΔΕΚ ασχολήθηκε για πρώτη φορά με το θέμα της ενιαίας τιμής βιβλίου  στην υπόθεση 229/83 και την απόφαση που εκδόθηκε σχετικά. Έκρινε ότι "στο παρόν στάδιο εξελίξεως του κοινοτικού δικαίου" οι ρυθμίσεις του Γαλλικού νόμου που αφορούσαν την ενιαία τιμή βιβλίου δεν απαγορεύονται από το κοινοτικό δίκαιο, με την επιφύλαξη όμως των διατάξεων για τα μέτρα αποτελέσματος ισοδύναμου με ποσοτικό περιορισμό που απαγορεύονταν από το άρθρο 30 της ΣυνθΕΟΚ.  Στην απόφαση της 10.7.1986 (C-95/84), το ΔΕΚ νομολόγησε ότι οι περιορισμοί, ως μέτρα αποτελέσματος ισοδύναμου με ποσοτικό περιορισμό, δεν επιτρέπονται για τους εισαγωγείς, ενώ προσέθεσε ότι "δεν μπορεί να γίνει επίκληση, προς δικαιολογία τέτοιων μέτρων, ούτε του άρθρου 36 της Συνθήκης ΕΟΚ ούτε των επιτακτικών αναγκών της προστασίας των συμφερόντων των καταναλωτών ή της προστασίας της δημιουργίας και της μορφωτικής πολυφωνίας στον τομέα του βιβλίου." Το ΔΕΚ επανέλαβε αυτό το σκεπτικό στις αποφάσεις της 23.10.1986 (C-355/85) και της 25.2.1987 (C-168/86). 

Aυτή η νομολογία (επιτρεπόμενη ενιαία τιμή στο εσωτερικό, μεγαλύτερη ελευθερία στους εισαγωγείς) δεν έχει ανατραπεί μέχρι σήμερα. Ωστόσο, σταδιακά το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων απομακρύνεται από το σκεπτικό ότι πρέπει να προστατεύονται οι περιορισμοί χάριν της ενίσχυσης ενός πολιτιστικού αγαθού. Χαρακτηριστική είναι η απόφαση της 30.4.2009 (C-531/07) που αφορούσε εισαγωγέα γερμανικών βιβλίων στην Αυστρία, όπου διαφήμιζε ότι τα πουλάει φθηνότερα από την γερμανική τιμή. Βασικό ερώτημα, αν η "ιδιαίτερη φύση" του βιβλίου επιτρέπει παρεκκλίσεις από τον ελεύθερο ανταγωνισμό ως προς την ελεύθερη μετακίνηση αγαθών από το ένα κράτος μέλος (Γερμανία) προς το άλλο κράτος μέλος (Αυστρία). Το Δικαστήριο απορρίπτει αυτό τον "εξαιρετισμό", με το εξής απόσπασμα της απόφασης:

"31   Η Αυστριακή Κυβέρνηση υπογραμμίζει ότι, ελλείψει αυτού του συστήματος επιβολής κατώτατης τιμής για τα εισαγόμενα γερμανόγλωσσα βιβλία, οι τιμές των βιβλίων που προορίζονται για το ευρύ κοινό θα μειώνονταν, με συνέπεια τον περιορισμό του περιθωρίου κέρδους που πραγματοποιείται από την πώληση βιβλίων αυτού του είδους. Ο περιορισμός αυτός θα σήμαινε, αφενός, ότι δεν θα μπορούσε πλέον να χρηματοδοτηθεί η παραγωγή και η εμπορία βιβλίων που έχουν πιο απαιτητικό περιεχόμενο αλλά είναι λιγότερο ελκυστικά από απόψεως εμπορικής εκμεταλλεύσεως και, αφετέρου, ότι τα μικρά βιβλιοπωλεία τα οποία προτείνουν συνήθως στο κοινό ένα ευρύτατο φάσμα τέτοιων βιβλίων θα εκτοπίζονταν από την αγορά από τα μεγάλα βιβλιοπωλεία που πωλούν προπάντων εμπορικά προϊόντα. Επιπλέον, η Αυστριακή Κυβέρνηση τονίζει ότι, σε μια αγορά όπως η αυστριακή, η οποία χαρακτηρίζεται από τον πολύ μικρό αριθμό βιβλιοπωλείων και από τον σημαντικό αριθμό εισαγωγών από τη Γερμανία, το ισχύον σύστημα συνιστά μέτρο ανάλογο προς αυτούς τους επιτακτικούς σκοπούς γενικού συμφέροντος.

32      Συναφώς, επισημαίνεται κατ’ αρχάς ότι οι σκοποί στους οποίους αναφέρεται το αιτούν δικαστήριο, όπως η προστασία του βιβλίου ως πολιτιστικού αγαθού, δεν μπορούν να αποτελέσουν δικαιολογητικό λόγο για μέτρα περιορισμού των εισαγωγών κατά την έννοια του άρθρου 30 ΕΚ (βλ., σχετικώς, προπαρατεθείσα απόφαση Association des Centres distributeurs Leclerc και Thouars Distribution, σκέψη 30). Πράγματι, η προστασία, γενικώς, της πολιτιστικής πολυμορφίας δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι εμπίπτει στην «προστασία των εθνικών θησαυρών που έχουν καλλιτεχνική, ιστορική ή αρχαιολογική αξία» κατά την έννοια του άρθρου 30 ΕΚ.

33      Επιπλέον, όπως τόνισε η γενική εισαγγελέας, δεν μπορεί να γίνεται επίκληση του άρθρου 151 ΕΚ, το οποίο προβλέπει ρητώς ότι η Κοινότητα αναπτύσσει δράση στον τομέα του πολιτισμού, ως διατάξεως του κοινοτικού δικαίου παρέχουσας δικαιολογητικό λόγο για κάθε σχετικό με τον εν λόγω τομέα μέτρο που δύναται να παρακωλύσει το ενδοκοινοτικό εμπόριο.

34      Αντιθέτως, η προστασία του βιβλίου ως πολιτιστικού αγαθού μπορεί να θεωρηθεί ως επιτακτικός λόγος δημοσίου συμφέροντος δυνάμενος να δικαιολογήσει μέτρα περιορισμού της ελεύθερης κυκλοφορίας των εμπορευμάτων, υπό την προϋπόθεση ότι τα μέτρα αυτά είναι κατάλληλα προς επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού και δεν βαίνουν πέραν αυτού που είναι αναγκαίο για την υλοποίησή του.

35      Συναφώς, όπως επισήμαναν τόσο η Επιτροπή όσο και η Εποπτεύουσα Αρχή της ΕΖΕΣ, ο σκοπός της προστασίας του βιβλίου ως πολιτιστικού αγαθού μπορεί να επιτευχθεί και με λιγότερο περιοριστικά για τον εισαγωγέα μέτρα, τα οποία να παρέχουν, παραδείγματος χάρη, είτε σε αυτόν είτε στον αλλοδαπό εκδότη τη δυνατότητα να καθορίζει την τιμή πωλήσεως στην αυστριακή αγορά λαμβάνοντας υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της.

36      Υπό τις συνθήκες αυτές, στο δεύτερο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι εθνική ρύθμιση, όπως η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης, η οποία απαγορεύει στους εισαγωγείς γερμανόγλωσσων βιβλίων να καθορίζουν τιμή χαμηλότερη από την τιμή πωλήσεως στο κοινό την οποία καθορίζει ή συστήνει ο εκδότης στο κράτος εκδόσεως δεν μπορεί να δικαιολογηθεί ούτε βάσει των άρθρων 30 ΕΚ και 151 ΕΚ ούτε από επιτακτικούς λόγους γενικού συμφέροντος."

VΙ. Η σύσταση του ΟΟΣΑ για κατάργηση της ενιαίας τιμής βιβλίου

Η έκθεση του Οργανισμού για την Οικονομική Συνεργασία και την Ανάπτυξη με τίτλο "Aξιολογήσεις Ανταγωνιστικότητας - Ελλάδα" που συντάχθηκε με την υποστήριξη της Ελληνικής Επιτροπής Ανταγωνισμού, αφιερώνει τις σελίδες 119-125 στην αγορά του βιβλίου. 

Το κεφάλαιο 2.8.1. έχει τίτλο "Περιγραφή της αγοράς βιβλίου" και αναφέρει ότι η παραγωγή βιβλίων στην Ελλάδα ξεπέρασε τους 10.000 νέους τίτλους για πρώτη φορά το 2006, ενώ από το 2008 είχε μειωθεί σοβαρά, μέχρι τους 8.333 νέους τίτλους του 2011. Μειωτική τάση παρουσιάστηκε και στους εκδότες, οι οποίοι ήταν 1000 το 2006, ενώ μόνο 927 εκδοτικοί οίκοι ήταν ενεργοί το 2011. Η Ελληνική εκδοτική βιομηχανία είναι μάλλον συγκεντρωτική, με το 18% των εκδοτών να παράγουν το 77% των τίτλων. Τρεις εκδοτικοί οίκοι παράγουν πάνω από 200 τίτλους σε όλες τις κατηγορίες, δηλαδή το 8,8% της συνολικής βιβλιοπαραγωγής. Το 82% των εκδοτικών οίκων βρίσκεται στην Αθήνα, το 11% στην Θεσσαλονίκη και μόλις ένα 7% στην υπόλοιπη Ελλάδα. Στο λιανεμπόριο υπάρχουν περίπου 1.500 βιβλιοπωλεία διαφόρων μεγεθών και περισσότερα από 3.500 σημεία πώλησης, συμπεριλαμβανομένων των πρακτορείων Τύπου και των υπεραγορών. Το 90% των βιβλιοπωλείων είναι μικρά μεικτά καταστήματα. Η πτώση της κατανάλωσης μετά το 2008 είχε αρνητική επίπτωση τόσο στα μικρά ανεξάρτητα καταστήματα όσο και στις μεγάλες αλυσίδες βιβλιεμπορίου. Ο τζίρος των εκδοτών ήταν 151 εκ. ευρώ το 2008 και στη συνέχεια ακολούθησε η σταδιακή πτώση του.  Ο ΟΟΣΑ αναγνωρίζει ότι η παραγωγή και ανάγνωση των βιβλίων έχουν την φύση δημόσιου αγαθού. Η δημιουργία και η κυκλοφορία νέων βιβλίων παράγει ιδέες και αξίες που διαχέονται στην κοινωνία και σε κάποιες περιπτώσεις σε όλο τον κόσμο. Η παραγωγή και χρήση βιβλίων βοηθά στην δημιουργία αξιών της εθνικής ταυτότητας, της κοινωνικής συνοχής και επιβοηθά την ανάπτυξη της κριτικής και του εμπειρισμού. Αυτή η μοναδική πολιτισμική αξία του βιβλίου, ενδεχομένως, καλεί για ειδική μεταχείρισή του εκ μέρους της κρατικής ρύθμισης, κατά τον ΟΟΣΑ.

Υπό τον τίτλο 2.8.2., "Κανονιστικοί περιορισμοί που εντοπίζονται στην Ελληνική βιβλιαγορά", ο ΟΟΣΑ αναφέρεται στον Ν.2557/1997. Κατά τον ΟΟΣΑ, ο νόμος αυτός αναθέτει στους Έλληνες εκδότες τον ρόλο του καθορισμού της αγοράς και αφήνει πολύ μικρό πεδίο ευχέρειας στον καθορισμό τιμών από τους εμπόρους. Οι εκδότες καθορίζουν ολικά τις τιμές, σύμφωνα με τις διατάξεις που εκτέθηκαν παραπάνω, ενώ με τον Ν.3906/2010 οι ρυθμίσεις επεκτάθηκαν και στα e-books. Ο καθορισμός της τιμής βιβλίων είναι γενικευμένη πρακτική στην ΕΕ και περιλαμβάνει χώρες όπως η Γαλλία, η Γερμανία, η Ισπανία και η Δανία. Τυπικά δύο είναι οι τύποι των ρυθμιστικών σχημάτων: ο νομοθετικός καθορισμός τιμών βιβλίου και η επιβολή ενιαίων τιμών μέσω εμπορικών συμφωνιών. Χώρες που δεν έχουν ρύθμιση στις τιμές των βιβλίων είναι οι ΗΠΑ, το Η.Β., η Σουηδία και η Φινλανδία. 

Υπό τον τίτλο 2.8.3. "Σκοπός της νομοθεσίας", ο ΟΟΣΑ αναγνωρίζει τρεις σκοπούς για την ενιαία τιμή βιβλίου: α) την προώθηση της παραγωγής ποικιλίας κατηγοριών, β) την ύπαρξη πολλών βιβλιοπωλείων και γ) την προώθηση της ανάγνωσης στην κοινωνία. Η ενιαία τιμή επιτρέπει στους εκδότες να εκδίδουν έργα για μικρότερες αγορές ή για ειδικότερους αναγνώστες που δεν επαρκούν για να καταστήσουν ένα τέτοιο βιβλίο εμπορικώς βιώσιμο. Με την έλλειψη ενιαίας τιμής βιβλίου, οι συγγραφείς που απευθύνονται σε ένα μικρότερο κοινό θα αντιμετώπιζαν δυσκολίες στην εξεύρεση εκδότη που θα αναλάβει τον οικονομικό κίνδυνο που συνεπάγεται ένα εν δυνάμει μικρό αναγνωστικό κοινό. Οι εκδότες χωρίς ενιαία τιμή θα πιέζονται από τον έντονο ανταγωνισμό να εκδίδουν μόνο έργα που αφορούν τις πλατιές μάζες. Εξάλλου, η ενιαία τιμή βοηθά τα μικρά ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία να διαθέτουν βιβλία ακόμη και σε απομακρυσμένες περιοχές, όπου τα έξοδα μεταφοράς είναι υψηλά και η αναγνωσιμότητα μειωμένη, χωρίς τον κίνδυνο των υπεραγορών ή μεγάλων αλυσίδων λιανικής. 

Υπό τον τίτλο 2.8.4. "Βλάβη στον ανταγωνισμό από τους εντοπισμένους περιορισμούς", ο ΟΟΣΑ συμπεραίνει ότι τελικά δίνοντας στους εκδότες τον πλήρη έλεγχο της αγοράς λιανικής, η ενιαία τιμή βιβλίου επιτρέπει σε εκδότες και βιβλιοπώλες την στρατηγική χρήση της μονοπωλιακής ισχύος τους, ορίζοντας υψηλές τιμές και απολαμβάνοντας αυξημένα έσοδα από τα ευπώλητα, αντισταθμίζοντας τις ζημιές από τα λιγότερο εμπορικά βιβλία. Αυτός ο αντισταθμιστικός μηχανισμός όμως επιφέρει ορισμένες παράπλευρες συνέπειες για την λειτουργία της αγοράς, τόσο στο επίπεδο της παραγωγής όσο και στο επίπεδο της λιανικής πώλησης. 

Συγκεκριμένα, κατά τον ΟΟΣΑ, δεν  διασφαλίζεται ότι οι εκδότες όντως θα επενδύσουν τα έσοδά τους από τα ευπώλητα σε μη εμπορικά βιβλία. Το ίδιο ισχύει και για τους βιβλιοπώλες: τίποτε δεν τους επιβάλλει να επενδύσουν τα έσοδά τους από τα ευπώλητα στην διάθεση μη εμπορικών βιβλίων.Η ενιαία τιμή βιβλίου δεν περιλαμβάνει και κάποιον μηχανισμό δέσμευσης για τους εκδότες ή τους βιβλιοπώλες ότι τα έσοδα τους θα επανεπενδύονται για την εξυπηρέτηση των πολιτιστικών σκοπών του νομοθέτη.

Έπειτα ο ΟΟΣΑ συμπεραίνει ότι ο καθορισμός της λιανικής τιμής και του περιθωρίου ανταγωνισμού από τους εκδότες συνιστά στρέβλωση, καθώς οι στρατηγικές δυνατότητες των βιβλιωπωλών εξαρτώνται καθοριστικά από τις αποφάσεις των εκδοτών. Για παράδειγμα, οι εκδότες μπορούν να χρησιμοποιήσουν το περιθώριο έκπτωσης ως μέσο για την επαύξηση των πωλήσεων συγκεκριμένων τίτλων βιβλίων, δίνοντας κίνητρα σε βιβλιοπώλες να προωθήσουν συγκεκριμένους τίτλους στους καταναλωτές.

Επιπλέον, ο καθορισμός της ενιαίας τιμής βιβλίου μπορεί να χρησιμοποιηθεί στρατηγικά από τους εκδότες  ώστε οι τιμές συγκεκριμένου βιβλίου να διατηρηθούν σε υψηλό επίπεδο. Με την επανεκτύπωση και με μικρές αλλαγές στην επανέκδοση μπορεί τεχνητά να επεκταθεί το χρονικό διάστημα της νομικής προστασίας της υψηλής τιμής.

Οι σημαντικές δαπάνες του θεωρητικά επιτρεπόμενου επανακαθορισμού της τιμής κατά το χρόνο της διετίας (αλλαγές στους τιμοκαταλόγους, καταβολή διαφοράς ή επιστροφής με βάση την αρχική τιμή) είναι ανάχωμα στην δυνατότητα αυτή. Αυτή η σταθερότητα της τιμής κρίνεται από τον ΟΟΣΑ σοβαρά βλαπτική για την οικονομική λειτουργικότητα σε περιπτώσεις στις οποίες η ζήτηση μειώνεται: υψηλές τιμές και λίγες πωλήσεις. Aυτό μπορεί να ισχύει ιδίως στην Ελληνική βιβλιαγορά τώρα, όπου η συρρίκνωση του διατιθέμενου εισοδήματος έχει μειώσει την ζήτηση, αλλά οι τιμές της λιανικής δεν έχουν μειωθεί ανταγωνιστικά. Η έκθεση συνοδεύει την εκτίμηση ένα γράφημα του Ε.ΚΕ.ΒΙ.: ενώ οι πωλήσεις έχουν πέσει από το 2008, οι τιμές φαίνεται να παραμένουν σε σταθερά επίπεδα, δηλαδή η ενιαία τιμή είχε αντίθετα αποτελέσματα από τα επιδιωκόμενα: λιγότεροι μπορούν να αγοράσουν βιβλία.

Η ενιαία τιμή, κατά την έκθεση του ΟΟΣΑ περιορίζει τις στρατηγικές πωλήσεων των βιβλιοπωλών και κατ' αποτέλεσμα μειώνει τα πιθανά κέρδη τους, καθώς δεν τους επιτρέπει να αναπτύξουν ένα σύστημα προσαρμογής των τιμών που θα ταιριάζει καλύτερα στο συνδυασμό προϊόντων και υπηρεσιών στην περιοχή τους, στην εκάστοτε σαιζόν και στον τύπο πελάτη που εξυπηρετούν. Η απαγόρευση διαφοροποίησης στην τιμή στρεβλώνει ουσιωδώς την δυνατότητα των βιβλιοπωλών να προσφέρουν ποιοτικές υπηρεσίες με υγιή ανταγωνισμό, κατά την έκθεση του ΟΟΣΑ. Με την νομοθεσία αυτή οι βιβλιοπώλες δεν μπορούν να προσφέρουν εκπτώσεις σε μη δημοφιλή βιβλία με αποτέλεσμα να μην έχουν δυνατότητα ρευστότητας αποθέματος, αυξάνοντας τις δαπάνες τους για την διαχείριση του συνολικού αποθέματός τους. Η νομοθετική ρύθμιση της ενιαίας τιμής βιβλίου λειτουργεί ως εμπόδιο στην πλήρη εφαρμογή τεχνολογικών εξελίξεων όπως τα e-book, η εκτύπωση κατ' αίτηση και η δημιουργία καναλιών πώλησης από το Διαδίκτυο.

Η έκθεση του ΟΟΣΑ χρησιμοποιεί ως εμπειρικό παράδειγμα την κατάργηση της ενιαίας τιμής στο Ηνωμένο Βασίλειο. Σύμφωνα με μια έκθεση του Γραφείου Θεμιτού Εμπορίου παρατηρούνται δύο αντίρροπα αποτελέσματα από την κατάργηση. Από τη μία πλευρά η κατάργηση επέτρεψε την αύξηση της παραγωγής με την ανακατανομή των μεριδίων αγοράς από τις εταιρίες χαμηλής παραγωγικότητας (ανεξάρτητοι βιβλιοπώλες) στις εταιρίες μεγαλύτερης παραγωγής (μεγάλα βιβλιοπωλεία) και στους νεοεισερχόμενους (υπεραγορές και διαδικτυακά καταστήματα). Από την άλλη πλευρά δεν υπήρξε μακροπρόθεσμη αύξηση στην παραγωγικότητα των υπαρχόντων λιανεμπόρων. Η βρετανική εμπειρία έδειξε ότι την πρόκληση των νεοεισερχόμενων δεν μπόρεσαν να αντιμετωπίσουν ούτε οι ανεξάρτητοι βιβλιοπώλες, ούτε οι μεγάλες αλυσίδες όπως το Waterstone's.  Τα χρόνια μετά την κατάργηση, οι μεγαλύτεροι βιβλιέμποροι παρουσίασαν εντυπωσιακές βελτιώσεις στην παραγωγικότητά τους, αλλά στη συνέχεια άρχισαν να πέφτουν καθώς ανέβαιναν οι νεοεισερχόμενοι. Γενικά το Γραφείο Θεμιτού Εμπορίου εκτιμά ότι τα θετικά αποτελέσματα στην παραγωγικότητα έρχονται μακροπρόθεσμα, εν μέρει λόγω του συνεχώς αυξανόμενου ανταγωνισμού και εν μέρει καθώς οι υπάρχοντες σταδιακά αυξάνουν την παραγωγικότητά τους. Η έκθεση του ΟΟΣΑ παραπέμπει και στον F.Fishwick ("Book retailing in the UK since the abandonment of fixed prices") που αξιολόγησε το λιανεμπόριο του βιβλίου στο Η.Β. μετά την κατάργηση. Από τα στοιχεία του προκύπτει ότι οφελούνται το κυρίαρχο διαδικτυακό βιβλιοπωλείο (Amazon) και τα σούπερ μάρκετ εις βάρος των παραδοσιακών βιβλιοπωλείων και των ειδικών βιβλιοπωλείων. Από την πλευρά των εκδοτών, τεκμηριώνει ότι οι Βρετανοί εκδότες κέρδισαν από την αύξηση της συνολικής αγοράς, αλλά το ενδιαφέρον τους για τίτλους που αφορούν μικρότερο ακροατήριο έχει μειωθεί. Μετά την κατάργηση, όλοι οι εκδότες αντιμετώπισαν μια συγκεντρωμένη αγορά λιανικής με μεγαλύτερη αγοραστική δύναμη και, τουλάχιστον για κάποιους, αυτό είχε ως αποτέλεσμα μικρότερα έσοδα. Από την πλευρά των αναγνωστών, ο Fishwick ισχυρίζεται ότι μετά την κατάργηση όσοι αγοράζουν ευπώλητα πληρώνουν λιγότερα, αλλά οι αναγνώστες των πιο ειδικών τίτλων σίγουρα πληρώνουν περισσότερα.

Υπό τον τίτλο "2.8.5. Συστάσεις και οφέλη", η έκθεση του ΟΟΣΑ συνιστά την κατάργηση κάθε περιορισμού στην τιμή του βιβλίου. Το κόστος εκτύπωσης και διανομής ενός τίτλου βιβλίου έχει ουσιωδώς μειωθεί μέσα στις τελευταίες δύο δεκαετίες, πράγμα που σημαίνει ότι είναι εντελώς διαφορετικό το χάσμα ανάμεσα στα έξοδα επένδυσης και στον επιχειρηματικό κίνδυνο που αναλαμβάνουν οι εκδότες. Η ποικιλία των νέων τίτλων δεν φαίνεται ότι θα επηρεαστεί ουσιωδώς. Η χαλάρωση των στρεβλώσεων του ανταγωνισμού που οφείλονται στην ενιαία τιμή θα ενισχύσει την καινοτομία και να διευκολύνει την επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα στον τομέα, καθώς οι εκδότες θα πιεστούν από τον ανταγωνισμό να καταφύγουν στις νέες τεχνολογίες και σε πιο αποτελεσματικές διαδικασίες. Στο λιανεμπόριο η κατάργηση θα επιβάλει στα παλιά, μικρότερα και ανεπαρκή βιβλιοπωλεία να γίνουν πιο αποτελεσματικά για να παραμείνουν στην αγορά, ωφελώντας τους αναγνώστες με την ενισχυμένη προσφορά. Θα διαδοθεί ένα νέο πρότυπο επιχείρησης που βασίζεται σε καινοτόμα νέα κανάλια λιανεμπορίου όπως το Διαδίκτυο, επιτρέποντας την πρόσβαση σε νέους τίτλους από οπουδήποτε στην Ελλάδα. Επιπλέον, η ανάπτυξη άλλων καναλιών διανομής όπως τα μεγάλα σούπερ μάρκετ και άλλα σημεία πώλησης μεταβάλουν την δομή της αγοράς. Η έκθεση καταλήγει ότι η ενιαία τιμή βιβλίου είναι ξεπερασμένη και όλο πιο δύσκολο να επιβληθεί, ενώ σημειώνεται ότι η μεταβολή στα κανάλια διανομής δεν θα έχει επιπτώσεις στην παραγωγή βιβλίων, κατά τον ίδιο τρόπο  που δεν υπάρχουν πολλά δισκάδικα, αλλά ο κόσμος συνεχίζει να γράφει, να ηχογραφεί και να ακούει μουσική. Αναμένεται ότι η κατάργηση θα ενισχύσει την ζήτηση των βιβλίων και κατ' αποτέλεσμα θα ενισχύσει την ανάγνωση στην Ελλάδα. Τέλος, η έκθεση του ΟΟΣΑ επισημαίνει ότι από όλα τα πολιτισμικά αγαθά (βιβλία, μουσική, πίνακες, γλυπτά) η ενιαία τιμή ισχύει μόνο για τα βιβλία.

VIΙ. O νόμος για την κατάργηση αδικαιολόγητων περιορισμών στην πρόσβαση και άσκηση επαγγελμάτων

 

Με το άρθρο 1 παρ. 1 του Ν.3919/2011(ΦΕΚ Α' 32/2.3.2011) ορίζεται ότι για την πρόσβαση σε επαγγέλματα και την άσκησή τους ισχύει η αρχή της επαγγελματικής ελευθερίας (άρθρο 5 παρ. 1 του Συντάγματος). Με την παρ. 2 του ίδιου άρθρου ορίζεται ότι οι διατάξεις της ισχύουσας νομοθεσίας που αφορούν στην πρόσβαση και στην άσκηση επαγγελμάτων επιβάλλεται να ερμηνεύονται σε αρμονία προς την αρχή της επαγγελματικής ελευθερίας και της προστασίας του ανταγωνισμού. Διατάξεις νόμων, κανονιστικές πράξεις και ερμηνευτικές εγκύκλιοι που αντιβαίνουν στα προβλεπόμενα στα άρθρα 2 και 3 του νόμου εξαιρούνται. Κατά την παρ. 3, οι διατάξεις του κεφαλαίου Α του νόμου αυτού έχουν εφαρμογή στην πρόσβαση και άσκηση επαγγελμάτων και κάθε μη μισθωτής οικονομικής δραστηριότητας που παρέχεται κατά κανόνα έναντι αμοιβής. Κατά την παρ. 4, οι διατάξεις του κεφαλαίου Α δεν εφαρμόζονται στις ακόλουθες περιπτώσεις: α) αν είναι αντίθετες με διάταξη του ενωσιακού δικαίου που ρυθμίζει τις ειδικές πτυχές της πρόσβασης και της άσκησης δραστηριότητας παροχής υπηρεσιών σε ειδικούς τομείς ή ειδικά επαγγέλματα και β) στις "υπηρεσίες γενικού συμφέροντος" και "γενικού οικονομικού συμφέροντος". Οι υπηρεσίες γενικού συμφέροντος περιλαμβάνουν τις εμπορεύσιμες υπηρεσίες και τις μη εμπορεύσιμες υπηρεσίες που συνεπάγονται ορισμένες υποχρεώσεις παροχής δημόσιων υπηρεσιών λόγω κυρίως του γενικού συμφέροντος που εξυπηρετούν. Οι υπηρεσίες γενικού οικονομικού συμφέροντος αποτελούν μια υποκατηγορία και περιλαμβάνουν ουσιαστικά εμπορεύσιμες υπηρεσίες. Οι υπηρεσίες αυτές υπόκεινται σε υποχρεώσεις γενικού συμφέροντος και υπό αυτή την έννοια μπορούν να παρεκκλίνουν από μερικούς ευρωπαϊκούς κανόνες, ιδίως σε θέματα ανταγωνισμού. Για παράδειγμα, πρόκειται για υπηρεσίες στον τομέα της ενέργειας, των μεταφορών ή των τηλεπικοινωνιών. Σύμφωνα με την Αιτιολογική Έκθεση του Ν. 4152/2013 που εισήγαγε αυτή τη διάταξη: "η τεκμηρίωση των ανωτέρω έχει προκύψει έπειτα από επιστημονική έρευνα νομικής και επιστημονικής φύσης από την Επιτροπή Ανταγωνισμού".

 

Με το άρθρο 2 του ορίζεται ότι οι προβλεπόμενοι στην ισχύουσα νομοθεσία περιορισμοί που αφορούν στην πρόσβαση επαγγελμάτων (πέρα από όσα αναφέρονται στο κεφάλαιο Β' του νόμου) καταργούνται μετά την πάροδο τεσσάρων (4) μηνών από την δημοσίευση του νόμου αυτού. Σύμφωνα με την παράγραφο 2 του ίδιου άρθρου, ως τέτοιοι περιορισμοί νοούνται: [...]

"θ) Η επιβολή υποχρεωτικών κατώτατων τιμών ή αμοιβών για τη διάθεση αγαθών ή την προσφορά υπηρεσιών είτε αυτές ορίζονται ευθέως είτε προσδιορίζονται εμμέσως με την εφαρμογή συντελεστή κέρδους ή με άλλο ποσοστιαίο περιορισμό".

Σύμφωνα με την 4η παράγραφο του ίδιου άρθρου,  με προεδρικό διάταγμα κατόπιν πρότασης του αρμόδιου Υπουργού και του Υπουργού Οικονομικών, ύστερα από σύμφωνη γνώμη της Επιτροπής Ανταγωνισμού, είναι δυνατή η θέσπιση παρεκκλίσεως σε σχέση προς ορισμένο επάγγελμα από τις ανωτέρω καταργήσεις αδικαιολόγητων περιορισμών, εάν ι. με τον περιορισμό επιδιώκεται η εξυπηρέτηση επιτακτικού λόγου δημοσίου συμφέροντος και ιι. ο περιορισμός είναι πρόσφορο και αναγκαίο μέσο για την εξυπηρέτησή του και από απόψεως εντάσεως και επεμβάσεως στη σφαίρα της οικονομικής ελευθερίας τελεί σε εύλογη αναλογία προς τη σπουδαιότητα του επιδιωκόμενου να εξυπηρετηθεί επιτακτικού λόγου δημοσίου συμφέροντος και ιιι. ο περιορισμός αυτός δεν εισάγει άμεσα ή έμμεσα διακρίσεις ανάλογα με την ιθαγένεια ή όσον αφορά τις επιχειρήσεις ανάλογα με την έδρα τους.

Από την έρευνα στις βάσεις νομικών δεδομένων δεν προκύπτει η ύπαρξη τέτοιου προεδρικού διατάγματος που επιτρέπει την διατήρηση των περιορισμών για την κατώτατη τιμή έκπτωσης στα βιβλιοπωλεία. Υπάρχει μια γνωμοδότηση του καθηγητή κ. Χρυσόγονου για την διατήρηση των περιορισμών στην άσκηση του επαγγέλματος του εφημεριδοπώλη, για επιτακτικούς λόγους δημοσίου συμφέροντος (ΔιΜΕΕ 2011/308).

Σύμφωνα με το άρθρο 9 παρ. 3 (β) του Ν.3919/2011 ("Τελικές διατάξεις - εξαιρέσεις από το πεδίο εφαρμογής του νόμου"),

" κάθε γενική ή ειδική διάταξη που αντιβαίνει στις διατάξεις του παρόντος νόμου καταργείται".

Με τον Ν.4152/2013, ΦΕΚ Α 107/9.5.2013 προστέθηκε μια τέταρτη παράγραφος στο άρθρο αυτό. κατά την οποία

"Εντός έξι μηνών από την έναρξη ισχύος της διάταξης αυτής τα αρμόδια υπουργεία υποχρεούνται να κωδικοποιήσουν σε νόμο τις διατάξεις νόμων, κανονιστικές πράξεις και ερμηνευτικές εγκυκλίους αρμοδιότητάς τους που έχουν καταργηθεί δυνάμει των διατάξεων της παραγράφου 2 του άρθρου 1 και των άρθρων 2 και 3."

Κατά την γνωμοδότηση 145/2012 του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους, έχουν καταργηθεί όλοι οι περιορισμοί που αντιβαίνουν στις διατάξεις των άρθρων 2 και 3 του Ν.3919/2011 "με αποτέλεσμα κάθε ενδιαφερόμενος να μπορεί να επικαλεστεί την εν λόγω κατάργηση κατά την διαδικασία πρόσβασης και άσκησης των επαγγελμάτων που απελευθερώνονται".

Συνεπώς, θα μπορούσε να υποστηριχθεί, εάν όντως δεν έχει εκδοθεί το παραπάνω προεδρικό διάταγμα ή άλλη νομική διάταξη που εξαιρεί την εφαρμογή του Ν.3919/2011 από το βιβλιεμπόριο ότι η επιβολή κατώτατων τιμών σύμφωνα με την διάταξη του άρθρου 1 παρ. 3 του Ν.2557/1997 ως προς την πώληση των βιβλίων και η επιβολή κατώτατης έκπτωσης μέχρι ποσοστού 10% για τα πρώτα δύο χρόνια κυκλοφορίας κάθε έκδοσης αποτελεί διάταξη  αντίθετη στο άρθρο 2 περ. θ. του Ν.3919/2011 και, ως εκ τούτου, καταργηθείσα από το έτος 2011. Εάν ευσταθεί αυτή η προσέγγιση, η τυχόν νομοθετική κατάργηση της ενιαίας τιμής βιβλίου θα έχει μόνο κωδικοποιητική λειτουργία, σύμφωνα με το άρθρο 9 παρ. 4 του Ν.3919/2011.


 

Άλλη μια αργία για την Αρχή Προστασίας Δεδομένων

Σήμερα, λοιπόν, είναι η Ημέρα Προστασίας Δεδομένων. Κάλεσα στην Αρχή Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων για να ενημερωθώ σχετικά με την εξέλιξη μιας υπόθεσής μου. Στην αρχή ο υπεύθυνος του τηλεφωνικού κέντρου δεν ήταν σε θέση να εντοπίσει την υπόθεση με βάση τον αριθμό πρωτοκόλλου και με παρέπεμψε σε ... έναν αυτόματο τηλεφωνητή για να αφήσω μήνυμα. Στη συνέχεια, ξανακάλεσα και του είπα ότι δεν εξυπηρετήθηκα κι ότι θέλω να εντοπιστεί η καταγγελία με βάση τον αριθμό πρωτοκόλλου. Με παρέπεμψε σε έναν κύριο που εντόπισε την καταγγελία (αφού αρχικά μου είπε ότι είχα πει λάθος τον αρ. πρωτ., αλλά μετά ανακάλεσε) και στη συνέχεια με παρέπεμψε σε ... άλλον αυτόματο τηλεφωνητή, της ελέγκτριας που έχει χρεωθεί την υπόθεση. Στη συνέχεια, ξανακάλεσα, τρίτη φορά, την Αρχή, όπου ο κύριος μου είπε ότι η ενημέρωση του κοινού από τους ελεγκτές γίνεται 12.00-14.00, αλλά όχι σήμερα γιατί είναι η Ημέρα Προστασίας Δεδομένων και είχαν ημερίδα. Όταν του είπα ότι η ελέγκτρια που αναζητώ ΔΕΝ συμμετέχει ως εισηγήτρια στην ημερίδα, μου είπε να δοκιμάσω αύριο.

Με λίγα λόγια, η Αρχή Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων ανακάλυψε άλλη μια ημέρα αργίας: την Ευρωπαϊκή Ημέρα Προστασίας Δεδομένων. Εύχομαι καλή ξεκούραση στα στελέχη της!

Για την πρωτοβάθμια καταδίκη του "Γέροντος Παστίτσιου"

Καθημερινά στα Ελληνικά δικαστήρια δικάζονται και καταδικάζονται συμπολίτες μας για το αδίκημα της "κακόβουλης βλασφημίας", το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 198 του Ποινικού Κώδικα ("με φυλάκιση μέχρι δύο ετών τιμωρείται όποιος δημόσια και κακόβουλα βρίζει με οποιονδήποτε τρόπο τον Θεό") και πάει "σετάκι" σε μηνύσεις, μαζί με τα αδικήματα της απειλής, της εξύβρισης, και της απόπειρας ή της απλής σωματικής βλάβης. Είναι τα 3-4 χαρακτηριστικά ενός τυπικού ελληνικού καυγά. Λίγες όμως είναι οι φορές που καταγράφεται καταδίκη για το επόμενο, στον Ποινικό Κώδικα, αδίκημα της "καθύβρισης θρησκευμάτων" ("Όποιος δημόσια και κακόβουλα καθυβρίζει με οποιονδήποτε τρόπο την Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία του Χριστού ή άλλη θρησκεία ανεκτή στην Ελλάδα τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι δύο ετών").

Τα δύο αυτά άρθρα του Ποινικού Κώδικα εντάσσονται στο 7ο κεφάλαιο, με τίτλο "Επιβουλή της θρησκευτικής ειρήνης", με αδικήματα όπως η διατάραξη θρησκευτικών συναθροισεων και η περιύβριση νεκρού (όχι προσβολή μνήμης νεκρού που υπάγεται στα αδικήματα κατά της τιμής) και άλλα. [Update: διορθώθηκε κατόπιν της ορθής επισήμανσης του κ. Α.Αναγνωστόπουλου]

Η Επιτροπή Ανθρώπινων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, στο Γενικό Σχόλιο 34 του 2011 που αφορά το περιεχόμενο και τους περιορισμούς της ελευθερίας της έκφρασης, όπως αυτή κατοχυρώνεται στο άρθρο 19 του Διεθνούς Συμφώνου των Ατομικών και Πολιτικών Δικαιωμάτων, έχει διατυπώςει σοβαρές ενστάσεις για την ύπαρξη τέτοιων νομικών απαγορεύσεων. Το κείμενο περιέχει και την εξής διαπίστωση: 

"48. Οι απαγορεύσεις στις δηλώσεις ασέβειας για μια θρησκεία ή για ένα άλλο σύστημα πίστεως, όπως οι νόμοι περί βλασφημίας, είναι ασύμβατοι με το Σύμφωνο, εκτός από τις ειδικές περιστάσεις που περιγράφονται στο άρθρο 20 παράγραφος 2 του Συμφώνου. Τέτοιοι περιορισμοί πρέπει επίσης να τηρούν τις αυστηρές προϋποθέσεις του άρθρου 19 παραγραφος 3, όπως κι αυτές των άρθρων 2,5,17,18 και 26. Έτσι, για παράδειγμα, δεν θα ήταν επιτρεπτό αυτοί οι νόμοι να επιβάλλουν διακρίσεις υπέρ ή εναντίον άλλης θρησκείας ή συστήματος πίστεως ή στους πιστούς έναντι των μη-πιστών. Ούτε θα ήταν επιτρεπτό τέτοιες απαγορεύσεις να χρησιμοποιούνται για να αποτραπεί ή να τιμωρηθούν οι επικρίσεις θρησκευτικών ηγετών ή ο σχολιασμός στο θρησκευτικό δόγμα ή δόγματα."

Αυτό σημαίνει ότι οι παραπάνω διατάξεις για τα θρησκεύματα δεν έπρεπε να υπάρχουν στον Ποινικό Κώδικα, ενώ ο ΟΗΕ επισημαίνει ότι εξαίρεση αποτελει το άρθρο 20 παρ 2 του Διεθνούς Συμφώνου, κατά το οποίο: "Κάθε επίκληση εθvικoύ, φυλετικoύ ή θρησκευτικoύ μίσoυς, πoυ απoτελεί υπoκίvηση διακρίσεωv, εχθρότητας ή βίας απαγoρεύεται από τo vόμo." Επί του παρόντος, η εξαίρεση αυτή στο ισχύον ποινικό σύστημα αποτυπώνεται στον αντιρατσιστικό Ν.927/1979, ο οποίος δεν προστατεύει το ίδιο το θρήσκευμα, αλλά άτομα ή ομάδες ατόμων που δέχονται προσβολές για το θρήσκευμά τους.

 Στην υπόθεση της σατιρικής σελίδας "Γέρων Παστίτσιος" στο facebook, όπου γινόταν μια πασταφαριανική αναφορά στην εμπορική εκμετάλλευση της φιγούρας ενός μοναχού από επιτηδείους του έντυπου και ηλεκτρονικού Τύπου που εκμεταλλεύονται το θρησκευτικό συναίσθημα, καταγράφηκε η κινητοποίηση ολόκληρου του κρατικού μηχανισμού για τον εντοπισμό του υπεύθυνου (Βουλή, Ελληνική Αστυνομία) και την πρωτοβάθμια καταδίκη του. Σημειωτέον ότι το τεκμήριο της αθωότητας εξακολουθεί μέχρι την τυχόν αμετάκλητη καταδίκη. Η καταδίκη του υπευθύνου της ιστοσελίδας θυμίζει την αντίστοιχη καταδίκη του αυστριακού κομίστα της "Ζωής του Χριστού" που αθωώθηκε από το Εφετείο (βλ. 1959-2009 Ελληνικές παραβάσεις της ελευθερίας της τέχνης). Ο χαρακτηρισμός ενός έργου ως σατιρικού ή γενικότερα καλλιτεχνικού έχει οδηγήσει σε όλες τις περιπτώσεις που αφορούσαν θρησκεύματα σε αθώωση από τα Ελληνικά δικαστήρια, με μοναδική γνωστή εξαίρεση την υπόθεση των ασφαλιστικών μέτρων για την απαγόρευση της ταινίας "Ο τελευταίος πειρασμός" του Μ.Σκορτσέζι το 1988, νομολογία που ανατράπηκε στη συνέχεια, ως δικανικό σκεπτικό, με τις αποφάσεις για το βιβλίο "Μι εις την Νιοστή" του Μ.Ανδρουλάκη, καθώς και την απόφαση για την ταινία "Κώδικας Ντα Βίντσι". Είναι πολύ πιθανό μια υπερασπιστική γραμμή που καταδεινύει τεκμηριωμένα το στοιχείο της σάτιρας να οδηγήσει σε αθώωσει και τον "Γέροντα Παστίτσιο", στον δεύτερο βαθμό.

Θρησκεία  εναντίον ελεύθερης έκφρασης, λοιπόν. Από την μία πλευρά είναι το δικαίωμα της θρησκευτικής ελευθερίας που πρέπει να προστατεύεται με νομοθετήματα που τιμωρούν πράξεις εναντίον ατόμων λόγω του θρησκεύματός τους ("αντιρατσιστική" νομοθεσία), οποιοδήποτε κι αν είναι αυτό. Από την άλλη πλευρά είναι το δικαίωμα της ελευθερίας της έκφρασης που

"δεν αφορά μόνο σε “πληροφορίες” ή “ιδέες” που γίνονται ευμενώς αποδεκτές ή θεωρούνται μη προσβλητικές ή ομοιόμορφες, αλλά επίσης και σε αυτές που προσβάλλουν, που σοκάρουν ή ενοχλούν το Κράτος ή ένα μέρος του πληθυσμού. Αυτά επιβάλλονται από τον πλουραλισμό, την ανεκτικότητα και την ευρύτητα πνεύματος, χωρίς τις οποίες δεν υπάρχει “μια δημοκρατική κοινωνία”. Όσοι δημιουργούν, παρουσιάζουν, διανέμουν ή εκθέτουν έργα τέχνης συμβάλλουν στην αναταλλαγή ιδεών και απόψεων, γεγονός που είναι θεμελιώδες για μια δημοκρατική κοινωνία. Έτσι, το κράτος υποχρεούται να μην επεμβαίνει εσφαλμένα στην ελευθερία της έκφρασής τους. Οι καλλιτέχνες και όσοι προωθούν τα έργα τους δεν απολαμβάνουν βέβαια κάποιας ασυλίας από τους περιορισμούς που αναφέρονται στην παράγραφο 2 του Άρθρου 10. Όποιος ασκεί την ελευθερία της έκφρασής του υπόκειται, σύμφωνα με την έκφραση αυτής της παραγράφου σε “καθήκοντα κι ευθύνες”. Η έκτασή τους θα εξαρτάται από την κατάστασή του και τα μέσα που χρησιμοποιεί."

Το απόσπασμα είναι από την απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου στην υπόθεση του "Συλλόγου Εικαστικών Καλλιτεχνών" κατά Αυστρίας. Η υπόθεση αφορά την έκθεση ενός πίνακα ζωγραφικής που παρουσιάζει γνωστούς ιερείς και πρόσωπα της πολιτικής και της θρησκευτικής ηγεσίας (ακόμη και η Μητέρα Τερέζα) σε σεξουαλικές περιπτύξεις. Ένας από τους πολιτικούς που εικονίζονταν προσέφυγε. Τελικά το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο έκρινε ότι η δικαστική απαγόρευση έκθεσης του πίνακα συνιστούσε παραβίαση της ελευθερίας της έκφρασης του "Συλλόγου Εικαστικών Καλλιτεχνών" που είχαν την ευθύνη της έκθεσης.

Υπάρχουν όμως κι άλλες αποφάσεις του ΕΔΔΑ που επιτρέπουν περιορισμούς στον δημόσιο λόγο, όταν σχετίζεται με την θρησκευτική ελευθερία. Πάντως, δυσχερώς θα διασωζόταν στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο τυχόν αμετάκλητη καταδίκη του "Γέροντος Παστιτσίου" με βάση τις διατάξεις που αφορούν την προστασία του θρησκεύματος του Ποινικού Κώδικα. Οι διατάξεις αυτές είναι απότοκοι μιας άλλης εποχής, εκείνης των αρχών της δεκαετίας του 1950 που θεσπίστηκαν, αλλά κι ενός παμπάλαιου ποινικού συστήματος που δεν συμβιβάζεται με την Ελληνική συνταγματική παράδοση τόσο της θρησκευτικής ελευθερίας, όσο και της ελευθερίας της έκφρασης.

Οι δύο αυτές ελευθερίες δεν είναι ασυμβίβαστες: αντίθετα, θεμελιώδες συστατικό της ενάσκησης ορισμένων θρησκευτικών καθηκόντων αποτελεί και το δικαίωμα της έκφρασης και διάδοσης των ιδεών των πιστών (η ανεξιθρησκεία δεν μπορεί να αναπτυχθεί χωρίς ελευθερία της έκφρασης). Από την άλλη πλευρά, η ελευθερία της έκφρασης δεν μπορεί παρά να αφορά κατά περιεχόμενο και τις θρησκευτικές δραστηριότητες των άλλων, ως ένα στοιχείο ταυτότητας που λειτουργεί συλλογικά και ατομικά στον δημόσιο λόγο.