Ο νομικός ορισμός της γενοκτονίας

Όταν ξεκίνησαν οι δίκες της Νυρεμβέργης για την εκδίκαση των υπεύθυνων για τις θηριωδίες του ναζιστικού καθεστώτος, υπήρχε ένα μεγάλο νομικό πρόβλημα. Τυπικά όλοι οι ανώτατοι λειτουργοί του Γ' Ράιχ απλά εφάρμοζαν το δίκαιο, ένα σύστημα που τους επέτρεπε να καλύπτονται πίσω από ναζιστικούς νόμους, εντολές και οδηγίες τις οποίες ακολουθούσαν. Νομικά δεν είχαν παραβιάσει τίποτε, αφού ακολουθούσαν τους κανόνες που επέτρεπαν τα αίσχη του ναζιστικού καθεστώτος. Η λύση δόθηκε με την ίδρυση ad hoc δικαστηρίου, το οποίο με διεθνή συνθήκη πρόβλεπε το αδίκημα της γενοκτονίας, ως γενικευμένες παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου. Με αυτή την νομική κατασκευή που επιστημονικά είχε προβλήματα αφού ουσιαστικά ανέτρεχε και ποινικοποιούσε συμπεριφορές που νομοτυπικά δεν είχαν κωδικοποιηθεί ως παράνομες κατά τον χρόνο τέλεσης, εντοπίστηκε ο υπέρτερος νομικός κανόνας που είχε παραβιασθεί. Από τότε και μετά μιλάμε στα νομικά για γενοκτονία.

Το 2002 η Ελλάδα κύρωσε το καταστατικό του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου, ενός δικαιοδοτικού οργάνου που ιδρύθηκε για να αποφεύγονται τα ad hoc δικαστήρια που παρουσιάζουν προβλήματα όπως τα παραπάνω. Στο καταστατικό του Δ.Π.Δ. (ν.3003/2002), το οποίο αποτελεί διεθνή συνθήκη και κατά το άρθρο 28 του Συντάγματος υπερέχει κάθε αντίθετης διάταξης νόμου, αναφέρεται ότι το Δικαστήριο αυτό είναι αρμόδιο για: α) το έγκλημα της γενοκτονίας, β) εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, γ) εγκλήματα πολέμου και (δ) το έγκλημα της επίθεσης. Κάθε μια από τις τέσσερις αυτές διακριτές περιπτώσεις εγκλημάτων συγκεκριμενοποιείται από το καταστατικό με αναλυτικούς ορισμούς.

Κατά το άρθρο 6 ("Γενοκτονία") είναι "οποιαδήποτε από τις ακόλουθες πράξεις οι οποίες διαπράττονται με την πρόθεση καταστροφής, εν όλω ή εν μέρει, μιας εθνικής, εθνοτικής, φυλετικής ή θρησκευτικής ομάδας ως τέτοιας: 
(α) ανθρωποκτονία με πρόθεση μελών της ομάδας 
(β) πρόκληση βαρείας σωματικής ή διανοητικής βλάβης σε μέλη της ομάδας
(γ) με πρόθεση επιβολή επί της ομάδας συνθηκών ζωής υπολογισμένων να επιφέρουν την φυσική καταστροφή της εν όλω ή εν μέρει
(δ) επιβολή μέτρων που σκοπεύουν στην παρεμπόδιση των γεννήσεων εντός της ομάδας
(ε) δια της βίας μεταφορά παιδιών της ομάδας σε άλλη ομάδα."

Αυτός ήταν και ο ορισμός της Γενοκτονίας που ακολούθησαν στις δίκες που έγιναν για τις δίκες των ναζί στην Νυρεμβέργη. Για να γίνει αντιληπτό, ποια εγκλήματα του διεθνούς ποινικού δικαίου δεν είναι γενοκτονίες, πρέπει να διαβαστούν και οι υπόλοιπες διατάξεις, που ορίζουν τις άλλες τρεις κατηγορίες εγκλημάτων που δικάζονται από το ΔΠΔ. Στο άρθρο 7, ορίζονται τα "εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας":

"1. Για τους σκοπούς του παρόντος Καταστατικού, "έγκλημα κατά της ανθρωπότητας" σημαίνει οποιαδήποτε από τις ακόλουθες πράξεις όταν διαπράττεται ως μέρος ευρείας και συστηματικής επίθεσης που κατευθύνεται κατά οποιουδήποτε αμάχου πληθυσμού, εν γνώσει της επίθεσης:

  α) Ανθρωποκτονία με πρόθεση
  β) Εξόντωση
  γ) Υποδούλωση
  δ) Εκτόπιση ή βίαιη μετακίνηση πληθυσμού
  ε) Φυλάκιση ή άλλη σοβαρή στέρηση της σωματικής ελευθερίας κατά
παραβίαση βασικών κανόνων του διεθνούς δικαίου
  στ) Βασανιστήρια
  ζ) Βιασμός, γενετήσια δουλεία, εξαναγκασμός σε πορνεία, εξαναγκασμός σε εγκυμοσύνη, 

εξαναγκασμός σε στείρωση ή άλλη μορφή γενετήσιας βίας παρόμοιας βαρύτητας.
  η) Δίωξη κατά οποιασδήποτε αναγνωρίσιμης ομάδας ή κοινότητας για λόγους πολιτικούς, φυλετικούς, εθνικούς, εθνοτικούς, πολιτιστικούς, θρησκευτικούς ή λόγους φύλου, όπως αυτό ορίζεται στην παράγραφο 3, ή άλλους λόγους που αναγνωρίζονται παγκοσμίως ως ανεπίτρεπτοι κατά το διεθνές δίκαιο σε σχέση με οποιαδήποτε πράξη που αναφέρεται στην παρούσα παράγραφο ή οποιοδήποτε έγκλημα εντός της δικαιοδοσίας του Δικαστηρίου.
  θ) Βίαιη εξαφάνιση προσώπων
  ι) Φυλετικός Διαχωρισμός
  κ) Αλλες απάνθρωπες πράξεις παρόμοιου χαρακτήρα οι οποίες με πρόθεση προκαλούν μεγάλο πόνο ή βαρεία σωματική βλάβη ή βαρεία βλάβη της διανοητικής ή σωματικής υγείας.

  2. Για τους σκοπούς της παραγράφου 1:
  (α) "Επίθεση κατευθυνόμενη κατά οποιουδήποτε αμάχου πληθυσμού σημαίνει συμπεριφορά που συνεπάγεται την κατά συρροή διάπραξη πράξεων που αναφέρονται στην παράγραφο 1 κατά οποιουδήποτε αμάχου πληθυσμού, κατ` εφαρμογή ή προς εξυπηρέτηση της πολιτικής ενός κράτους ή μιας
οργάνωσης που στοχεύει στη διάπραξη τέτοιας επίθεσης.

  (β) Η "εξόντωση" περιλαμβάνει την με πρόθεση επιβολή συνθηκών ζωής, μεταξύ άλλων στέρηση πρόσβασης σε τροφή και φάρμακα, υπολογισμένων να επιφέρουν την καταστροφή μέρους του πληθυσμού 

  (γ) "Υποδούλωση" σημαίνει την άσκηση οποιασδήποτε ή όλων των εξουσιών οι οποίες είναι σύμφυτες στο δικαίωμα της ιδιοκτησίας επί προσώπων, και περιλαμβάνει την άσκηση τέτοιας εξουσίας κατά την εμπορία προσώπων,ιδιαίτερα γυναικών και παιδιών.

  (δ) "Εκτόπιση ή βίαιη μετακίνηση πληθυσμού" σημαίνει την μετακίνηση των προσώπων για τα οποία πρόκειται με απέλαση ή άλλες πράξεις εξαναγκασμού από την περιοχή στην οποία νομίμως βρίσκονται, άνευ λόγων επιτρεπτών κατά το διεθνές δίκαιο.

  (ε) "Βασανιστήρια" σημαίνει την με πρόθεση πρόκληση έντονου πόνου ή δοκιμασίας, σωματικών ή ψυχικών επί προσώπου που τελεί υπό την κράτηση ή υπό τον έλεγχο του κατηγορουμένου. Τα βασανιστήρια δεν περιλαμβάνουν πόνο ή δοκιμασία που προκύπτει μόνον ή είναι σύμφυτος ή είναι δυνατόν να προκύψει από την επιβολή νόμιμων κυρώσεων.

  (στ) "Εξαναγκασμός σε εγκυμοσύνη" σημαίνει τον παράνομο περιορισμό γυναίκας που κατέστη έγκυος δια της βίας, με την πρόθεση να επηρεαστεί η εθνική σύνθεση οποιουδήποτε πληθυσμού ή να πραγματοποιηθούν άλλες σοβαρές παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου. Ο ορισμός αυτός δεν μπορεί καθ οιονδήποτε τρόπο να ερμηνευθεί ως επηρεάζων τις εθνικές νομοθεσίες που αφορούν την εγκυμοσύνη.

  (ζ) "Δίωξη" σημαίνει την με πρόθεση και βαρείας μορφής στέρηση θεμελιωδών δικαιωμάτων σε αντίθεση προς το διεθνές δίκαιο εξ αιτίας της ταυτότητας της ομάδας ή κοινότητας.

  (η) "Φυλετικός διαχωρισμός" σημαίνει απάνθρωπες πράξεις παρόμοιου χαρακτήρα όπως οι αναφερόμενες στην παράγραφο 1, που διαπράχθηκαν στο πλαίσιο θεσμοθετημένου καθεστώτος συστηματικής καταπίεσης και κυριάρχησης μιας φυλετικής ομάδας επί οποιασδήποτε άλλης φυλετικής ομάδας ή ομάδων και διαπραττόμενες με πρόθεση τη διατήρηση του καθεστώτος αυτού.

  (θ) "Βίαιη εξαφάνιση προσώπου" σημαίνει τη σύλληψη, κράτηση ή αρπαγή προσώπων από ένα Κράτος ή μια πολιτική οργάνωση ή με την άδεια, υποστήριξη ή συναίνεση αυτών, οι οποίες ακολουθούνται από άρνηση παραδοχής αυτής της στέρησης της ελευθερίας ή της παροχής πληροφοριών για την τύχη ή τον εντοπισμό των προσώπων αυτών, με πρόθεση αποστερηθούν της προστασίας του νόμου για παρατεταμένο χρονικό διάστημα.

  3. Για τους σκοπούς του παρόντος Καταστατικού, εννοείται ότι ο όρος "φύλο" αναφέρεται στα δύο φύλα, αρσενικό και θηλυκό, με την έννοια που τους προσδίδει η κοινωνία. Ο όρος "φύλο" δεν έχει έννοια διαφορετική από την παραπάνω."

Η πιο αναλυτική κατηγορία εγκλημάτων είναι τα "εγκλήματα πολέμου". Σε αυτά, το Καταστατικό αφιερώνει το άρθρο 8 και περιορίζει το πεδίο εφαρμογής τους "όταν διαπράχθηκαν ως μέρος σχεδίου ή πολιτικής ή ως μέρος ευρείας κλίμακας τέλεσης τέτοιων εγκλημάτων".  Για τους σκοπούς του Καταστατικου, ως εγκλήματα πολέμου ορίζονται:

"(α) σοβαρές παραβιάσεις των Συμβάσεων της Γενεύης της 12 Αυγούστου 1949 και συγκεκριμένα οποιαδήποτε από τις ακόλουθές πράξεις: (i) ανθρωποκτονία με πρόθεση (ii) Βασανιστήρια ή απάνθρωπη μεταχείριση, συμπεριλαμβανομένων βιολογικών πειραμάτων. (iii) Με πρόθεση πρόκληση μεγάλης δοκιμασίας ή σοβαρής βλάβης, σωματικής ή ψυχικής.  (iv) Εκτεταμένη καταστροφή και ιδιοποίηση περιουσίας, οι οποίες δεν δικαιολογούνται από τη στρατιωτική αναγκαιότητα και τελούνται παράνομα και αυθαίρετα. (v) Εξαναγκασμός αιχμαλώτου πολέμου ή άλλου προστατευομένου προσώπου να υπηρετήσει στις ένοπλες δυνάμεις εχθρικής Δύναμης.   (vi) Με πρόθεση αποστέρηση αιχμαλώτου πολέμου ή άλλου προστατευομένου προσώπου από τα δικαιώματα της δίκαιης και κανονικής δίκης.  (vii) Παράνομη εκτόπιση ή μεταφορά ή παράνομος περιορισμός.   (viii) Σύλληψη ομήρων.

(β) Αλλες σημαντικές παραβιάσεις των νόμων και εθίμων που εφαρμόζονται στις διεθνείς ένοπλες συρράξεις εντός του καθιερωμένου πλαισίου του διεθνούς δικαίου και συγκεκριμένα οποιαδήποτε από τις ακόλουθες πράξεις: (i) Επιθέσεις με πρόθεση κατευθυνόμενες κατά του αμάχου πληθυσμού ως τέτοιου ή εναντίον αμάχων ατομικά, οι οποίοι δεν λαμβάνουν άμεσα μέρος στις εχθροπραξίες.  (ii) Επιθέσεις με πρόθεση κατευθυνόμενες κατά πολιτικών αντικειμένων, δηλαδή αντικειμένων που δεν αποτελούν στρατιωτικούς στόχους  (iii) Επιθέσεις με πρόθεση κατευθυνόμενες κατά προσωπικού, εγκαταστάσεων, υλικού, μονάδων ή οχημάτων που χρησιμοποιούνται σε αποστολές ανθρωπιστικής βοήθειας ή ειρηνευτικές αποστολές σύμφωνα με τον Χάρτη των Η.Ε. εφόσον δικαιούνται την προστασία που χορηγείται σε αμάχους ή πολιτικά αντικείμενα σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο των ενόπλων συρράξεων.   (iv) Επίθεση επιχειρούμενη με πρόθεση, εν γνώσει ότι η επίθεση αυτή μπορεί να προκαλέσει απώλεια ζωής ή σωματική βλάβη σε αμάχους ή βλάβες σε πολιτικά αντικείμενα ή εκτεταμένες, μακροπρόθεσμες και σοβαρές ζημίες στο φυσικό περιβάλλον οι οποίες θα ήταν σαφώς δυσανάλογες σε σχέση με το επιδιωκόμενο συγκεκριμένο και άμεσο συνολικό στρατιωτικό πλεονέκτημα. (v) Επίθεση ή βομβαρδισμός, με οποιοδήποτε μέσο, κατά ανοχύρωτων πόλεων, χωριών, κατοικιών ή κτιρίων που δεν αποτελούν στρατιωτικούς στόχους.  (vi) Ανθρωποκτονία ή τραυματισμός μαχίμου ο οποίος έχει παραδώσει τα όπλα ή, μη έχοντας πλέον μέσα άμυνας, έχει παραδοθεί άνευ όρων.  (vii) Μη προσήκουσα χρήση σημαίας ανακωχής, της σημαίας ή των στρατιωτικών διακριτικών και της στολής του εχθρού ή των Ηνωμένων Εθνών, καθώς επίσης και των διακριτικών εμβλημάτων των Συμβάσεων της Γενεύης, η οποία είχε ως αποτέλεσμα θάνατο ή βαριά σωματική βλάβη.  (viii) Η μεταφορά, αμέσως ή εμμέσως, από την Κατέχουσα Δύναμη μέρους του δικού της αμάχου πληθυσμού στο έδαφος που καταλαμβάνει, ή η εκτόπιση ή μεταφορά όλου ή μέρους του πληθυσμού του κατεχομένου εδάφους μέσα ή έξω από το έδαφος αυτό.  (ix) Επιθέσεις με πρόθεση κατευθυνόμενες κατά κτιρίων αφιερωμένων στη θρησκεία, παιδεία, τέχνη, επιστήμη ή αγαθοεργούς σκοπούς, ιστορικά μνημεία, νοσοκομεία και μέρη όπου συγκεντρώνονται οι ασθενείς και οι τραυματίες, εφόσον δεν αποτελούν στρατιωτικούς στόχους.  (x) Υποβολή προσώπων που βρίσκονται υπό την εξουσία του εχθρού σε σωματικό ακρωτηριασμό ή σε ιατρικά ή επιστημονικά πειράματα οποιουδήποτε είδους που δεν δικαιολογούνται ούτε από την ιατρική, οδοντιατρική ή νοσοκομειακή θεραπεία του προσώπου για το οποίο πρόκειται ούτε διεξάγονται προς το συμφέρον του, και τα οποία προκαλούν θάνατο ή θέτουν σε σοβαρό κίνδυνο την υγεία του προσώπου ή των προσώπων αυτών   (xi) Ανθρωποκτονία ή τραυματισμός με δόλια τεχνάσματα ατόμων που ανήκουν στο εχθρικό έθνος ή στρατό.  (xii) Δήλωση ότι δεν θα υπάρξει έλεος.  (xiii) Καταστροφή ή κατάσχεση της εχθρικής περιουσίας εκτός εάν η καταστροφή ή κατάσχεση καθίστανται απαραίτητες από τις ανάγκες του πολέμου.  (xiv) Διακήρυξη ότι καταργούνται, αναστέλλονται ή είναι απαράδεκτα ενώπιον των δικαστηρίων τα δικαιώματα και οι δικαστικές πράξεις των υπηκόων του εχθρού.   (xv) Εξαναγκασμός των υπηκόων του εχθρού να συμμετάσχουν στις πολεμικές επιχειρήσεις κατά της χώρας τους έστω και αν βρίσκονταν στην υπηρεσία του αντιπάλου πριν από την έναρξη του πολέμου.  (xvi) Λεηλασία πόλης ή τοποθεσίας, ακόμη και αν καταλήφθηκε με έφοδο.   (xvii) Χρησιμοποίηση δηλητηρίου ή δηλητηριωδών όπλων.  (xviii) Χρησιμοποίηση ασφυξιογόνων, δηλητηριωδών ή άλλων αερίων και όλων των ανάλογων υγρών, υλικών ή συσκευών.  (xix) Χρήση σφαιρών που εκρήγνυνται και τα θραύσματα τους διασκορπίζονται εύκολα στο ανθρώπινο σώμα, όπως σφαίρες με επικάλυψη της βολίδας από σκληρό περίβλημα που δεν καλύπτει πλήρως την βολίδα ή που έχει εγκοπές.  (xx) Χρήση όπλων, βλημάτων, υλικών και μεθόδων πολέμου, που προορίζονται να προξενήσουν υπέρμετρη βλάβη ή μη αναγκαίο πόνο ή που επιφέρουν πλήγματα από τη φύση τους άνευ διακρίσεως κατά παράβαση του διεθνούς δικαίου των ενόπλων συρράξεων, υπό τον όρο ότι αυτά τα όπλα, βλήματα, υλικά και μέθοδοι πολέμου αποτελούν αντικείμενο συνολικής απαγόρευσης και περιλαμβάνονται σε Παράρτημα στο παρόν Καταστατικό, μετά από τροποποίηση σύμφωνα με τις σχετικές διατάξεις που εκτίθενται στα άρθρα 121 και 123.  (xxi) Προσβολές κατά της προσωπικής αξιοπρέπειας και, ιδιαιτέρως ταπεινωτική και εξευτελιστική μεταχείριση.  (xxii) Βιασμός, γενετήσια δουλεία, εξαναγκασμός σε πορνεία, εξαναγκασμός σε εγκυμοσύνη, όπως ορίζεται στο άρθρο 7, παράγραφος 2 (στ), εξαναγκασμός σε στείρωση ή άλλη μορφή γενετήσιας βίας που αποτελεί επίσης σοβαρή παραβίαση των Συμβάσεων της Γενεύης.  (xxiii) Χρησιμοποίηση της παρουσίας αμάχων ή άλλων προστατευομένων προσώπων προκειμένου να καταστούν ορισμένα σημεία, περιοχές στρατιωτικές δυνάμεις απρόσβλητες από στρατιωτικές επιχειρήσεις.  (xxiv) Επιθέσεις με πρόθεση κατευθυνόμενες κατά κτιρίων, υλικού, υγειονομικών μονάδων και οχημάτων, καθώς και κατό προσωπικού φέροντος τα διακριτικά εμβλήματα των Συμβόσεων της Γενεύης σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο.  (xxv) Με πρόθεση χρήση της λιμοκτονίας του αμάχου πληθυσμού ως μεθόδου πολέμου με την αποστέρηση του από αντικείμενα απαραίτητα για την επιβίωση του, συμπεριλαμβανομένης και της εσκεμμένης παρεμπόδισης της παροχής προμηθειών, όπως αυτή προβλέπεται από τις Συμβάσεις της Γενεύης. (xxvi) Στρατολόγηση παιδιών ηλικίας κάτω των δεκαπέντε ετών στις εθνικές ένοπλες δυνάμεις ή η χρησιμοποίηση τους για ενεργό συμμετοχή στις εχθροπραξίες.

(γ) Στην περίπτωση ένοπλης σύρραξης μη διεθνούς χαρακτήρα, σημαντικές παραβιάσεις του κοινού άρθρου 3 των τεσσάρων Συμβάσεων της Γενεύης της 12ης Αυγούστου 1949, και συγκεκριμένα οποιαδήποτε από τις ακόλουθες πράξεις οι οποίες διαπράττονται κατά προσώπων που δεν λαμβάνουν ενεργό μέρος στις εχθροπραξίες, συμπεριλαμβανομένων και μελών των ενόπλων δυνάμεων που έχουν παραδώσει τα όπλα και εκείνων που ετέθησαν εκτός μάχης λόγω ασθένειας, τραυμάτων, κράτησης ή άλλης αιτίας:  (i) Βία ασκούμενη κατά της ζωής και του προσώπου, ιδίως κάθε είδους ανθρωποκτονία με πρόθεση, ακρωτηριασμός, απάνθρωπη μεταχείριση και βασανιστήρια.  (ii) Προσβολές κατά της προσωπικής αξιοπρέπειας, ιδιαίτερα η ταπεινωτική και εξευτελιστική μεταχείριση.  (iii) Σύλληψη ομήρων.  (iv) Η επιβολή καταδικών και οι εκτελέσεις χωρίς προηγούμενη δικαστική απόφαση εκδοθείσα από κανονικό συσταθέν δικαστήριο, η οποία θα παρέχει όλες τις δικαστικές εγγυήσεις που αναγνωρίζονται ως απαραίτητες. 

(δ) Η παράγραφος 2(γ) εφαρμόζεται επί ενόπλων συρράξεων μη διεθνούς χαρακτήρα και επομένως δεν εφαρμόζεται σε καταστάσεις εσωτερικών αναταραχών και εντάσεων, όπως ταραχές, μεμονωμένες και σποραδικές πράξεις βίας ή άλλες πράξεις παρόμοιας φύσης.

(ε) Αλλες σημαντικές παραβιάσεις των νόμων και εθίμων που εφαρμόζονται σε ένοπλες συρράξεις μη διεθνούς χαρακτήρα, εντός του καθιερωμένου πλαισίου του διεθνούς δικαίου και, συγκεκριμένα, οποιαδήποτε από τις ακόλουθες πράξεις: (i) Επιθέσεις με πρόθεση κατευθυνόμενες κατά του αμάχου πληθυσμού ως τέτοιου ή εναντίον αμάχων ατομικά οι οποίοι δεν λαμβάνουν άμεσα μέρος στις εχθροπραξίες.(ii) Επιθέσεις με πρόθεση κατευθυνόμενες κατά κτιρίων, υλικού υγειονομικών μονάδων και οχημάτων, καθώς και κατά προσωπικού φέροντος τα διακριτικά εμβλήματα των Συμβάσεων της Γενεύης σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο.  (iii) Επιθέσεις με πρόθεση κατευθυνόμενες κατά προσωπικού,εγκαταστάσεων, υλικού, μονάδων ή οχημάτων που χρησιμοποιούνται σε αποστολές ανθρωπιστικής βοήθειας ή ειρηνευτικές αποστολές σύμφωνα με τον Χάρτη των Η.Ε. εφόσον δικαιούνται την προστασία που χορηγείται σε αμάχους ή πολιτικά αντικείμενα σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο των ενόπλων συρράξεων.  (iv) Επιθεσεις με πρόθεση κατευθυνόμενες κατά κτιρίων αφιερωμένων στη θρησκεία, παιδεία, τέχνη, επιστήμη ή αγαθοεργούς σκοπούς, ιστορικά μνημεία, νοσοκομεία και μέρη όπου συγκεντρώνονται οι ασθενείς και οι τραυματίες, εφόσον δεν αποτελούν στρατιωτικούς στόχους. (v) Λεηλασία πόλης ή τοποθεσίας, ακόμη και αν καταλήφθηκε με έφοδο   (vi) Βιασμός, γενετήσια δουλεία, εξαναγκασμός σε πορνεία, εξαναγκασμός σε εγκυμοσύνη, όπως ορίζεται στο άρθρο 7, παράγραφος 2 (στ), εξαναγκασμός σε στείρωση ή άλλη μορφή γενετήσιας βίας που αποτελεί επίσης σημαντική παραβίαση του κοινού άρθρου 3 των τεσσάρων Συμβάσεων της Γενεύης. (vii) Στρατολόγηση παιδιών ηλικίας κάτω των δεκαπέντε ετών σε εθνικές ένοπλες δυνάμεις ή ομάδες ή χρησιμοποίηση τους για ενεργό συμμετοχή τους στις εχθροπραξίες. (viii) Διαταγή μετακίνησης του αμάχου πληθυσμού για λόγους σχετικούς με την σύρραξη, εκτός αν τούτο απαιτείται για την ασφάλεια του εμπλεκομένου αμάχου πληθυσμού ή από επιτακτικούς στρατιωτικούς λόγους.  (ix) Ανθρωποκτονία ή τραυματισμός με δόλια τεχνάσματα αντιπάλων μαχίμων.  (x) Δήλωση ότι δεν θα υπάρξει έλεος.   (xi) Υποβολή προσώπων που βρίσκονται υπό την εξουσία του εχθρού σε σωματικό ακρωτηριασμό ή σε ιατρικά ή επιστημονικά πειράματα οποιουδήποτε είδους που δεν δικαιολογούνται ούτε από την ιατρική, οδοντιατρική ή νοσοκομειακή θεραπεία του προσώπου για το οποίο πρόκειται ούτε διεξάγονται προς το συμφέρον του, και τα οποία προκαλούν θάνατο ή θέτουν σε σοβαρό κίνδυνο την υγεία του προσώπου ή των προσώπων αυτών.  (xii) Καταστροφή ή κατάσχεση της εχθρικής περιουσίας εκτός αν η καταστροφή ή κατάσχεση καθίστανται απαραίτητες από τις ανάγκες του πολέμου."

Επομένως, κατά το καταστατικό του ΔΠΔ είναι άλλο η "γενοκτονία", άλλο τα "εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας" και άλλο τα "εγκλήματα πολέμου". Ωστόσο, αυτά ισχύουν, κατά το άρθρο 11, για τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν μετά την θέση σε ισχύ του εν λόγω καταστατικού. Άρα, ο ορισμός αυτός για την γενοκτονία ίσχυε μεν μετά το 1945 στο διεθνές δίκαιο, αλλά η καταστατική του εφαρμογή σε σταθερή βάση γίνεται μετά το 2002. 

Πριν το 2002 υπήρχαν και γενοκτονίες που αναγνωρίζονταν όχι δικαστικά, αλλά με κοινοβουλευτικές αποφάσεις. Η διαφορά ενός κοινοβουλευτικού ψηφίσματος από μια δικαστική απόφαση είναι ότι το πρώτο προέρχεται από μία δημοκρατικά εκλεγμένη πλειοψηφία αλλά είναι μια μονομερής ενέργεια, ενώ η δεύτερη προέρχεται από δικαιοδοτικό όργανο που οφείλει να έχει ακούσει και τις δύο πλευρές και να έχει καταλήξει με ορισμένη αιτιολογία στο συμπέρασμά του. 

Και μια κουβέντα για την "άρνηση γενοκτονίας". Κατά τον ν.927/1979 όπως τροποποιήθηκε και ισχύει με τον N.4258/2014, το ποινικό αδίκημα τυποποιείται ως εξής:

 "Οποιος με πρόθεση, δημόσια, προφορικά ή δια του τύπου, μέσω του διαδικτύου ή με οποιοδήποτε άλλο μέσο ή τρόπο, επιδοκιμάζει, ευτελίζει ή κακόβουλα αρνείται την ύπαρξη ή τη σοβαρότητα εγκλημάτων γενοκτονιών, εγκλημάτων πολέμου, εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας, του Ολοκαυτώματος και των εγκλημάτων του ναζισμού που έχουν αναγνωριστεί με αποφάσεις διεθνών δικαστηρίων ή της Βουλής των Ελλήνων και η συμπεριφορά αυτή στρέφεται κατά ομάδας προσώπων ή μέλους της που προσδιορίζεται με βάση τη φυλή, το χρώμα, τη θρησκεία, τις γενεαλογικές καταβολές, την εθνική ή εθνοτική καταγωγή, το σεξουαλικό προσανατολισμό, την ταυτότητα φύλου ή την αναπηρία, όταν η συμπεριφορά αυτή εκδηλώνεται κατά τρόπο που μπορεί να υποκινήσει βία ή μίσος ή ενέχει απειλητικό ή υβριστικό χαρακτήρα κατά μίας τέτοιας ομάδας ή μέλους της, τιμωρείται με τις ποινές της παραγράφου 1 του προηγούμενου άρθρου."

Αυτό σημαίνει ότι η "άρνηση γενοκτονίας" από μόνη της δεν τιμωρείται και δεν απαγορεύεται κατάτο Ελληνικό δίκαιο. Πρέπει να πρόκειται για επιδοκιμασία, ευτελισμό ή κακόβουλη άρνηση, και επιπρόσθετα, η συμπεριφορά αυτή να στρέφεται κατά ομάδας προσώπου κατά τρόπον ώστε να μπορεί να υποκινήσει βία ή μίσος ή να ενέχει απειλητικό ή υβριστικό χαρακτήρα κατά της ομάδας ή μέλους της. 

Η Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος και η νομολογία του Δικαστηρίου της Ε.Ε.

Η νομοθεσία για την πνευματική ιδιοκτησία πρέπει να τηρείται αυστηρά, καθώς είναι η μόνη εγγύηση για τους δημιουργούς, τους ερμηνευτές και τους παραγωγούς ότι θα αμειφθούν για την δουλειά τους. Διαφωνώ κάθετα με την τάση απαξίωσης που υπάρχει για αυτή την κατηγορία εργαζομένων, οι οποίοι θεωρούνται "προνομιούχοι" μόνο και μόνο επειδή ένα ελάχιστο ποσοστό των συναδέλφων τους γνωρίζει την επιτυχία. Οι περισσότεροι αναμένουν ευλαβικά τις εκκαθαρίσεις των ποσοστών τους και αυτό πρέπει να είναι σεβαστό. Προσωπικά δεν έχω "κατεβάσει" ποτέ ούτε ένα τραγούδι, ούτε μία ταινία, χωρίς να το έχω προμηθευτεί έναντι της τυχόν προβλεπόμενης αμοιβής, πρωτ' απ' όλα γιατί με ενδιαφέρει να αμείβεται καθένας για τη δουλειά του (όταν το ζητάει!) και έπειτα, για λόγους ποιότητας της θέασης - ακρόασης.

Αλλά η αυστηρή εφαρμογή της νομοθεσίας προϋποθέτει ότι εφαρμόζονται και οι διατάξεις εκείνες που επιτρέπουν την ελεύθερη πρόσβαση σε έργα. Υπάρχει το "fair use" και οι εξαιρέσεις από την πνευματική ιδιοκτησία: όταν το έργο δεν είναι πρωτότυπο, όταν προορίζεται για ειδικές χρήσεις δημοσίου συμφέροντος και όταν γενικά μία  π ρ ά ξ η  δεν τιμωρείται και δεν απαγορεύεται, τότε η αυστηρή εφαρμογή της πνευματικής ιδιοκτησίας επιβάλλει και να μην διώκεται ο χρήστης. Τα έργα που παίζονται στην τηλεόραση ή που είναι αναρτημένα στο YouTube, δεν φταίω εγώ που τα παρακολουθώ, αν οι φορείς αυτοί δεν έχουν πληρώσει τα δικαιώματα. Δεν φταίω ως θεατής αν πάω στον κινηματογράφο και προβληθεί μια ταινία για την οποία ο αιθουσάρχης έχει "φεσώσει" τον διανομέα: δεν γνωρίζω την μεταξύ τους σχέση και είμαι και υποχρεωμένος να σεβαστώ και το τεκμήριο της αθωότητας. Είμαστε όλοι καλόπιστοι τρίτοι και το δίκαιο προστατεύει την καλή πίστη μας ότι αν κάτι κυκλοφορεί ελεύθερο μπορούμε να το χρησιμοποιούμε, μέχρι αποδείξεως του αντιθέτου. Αλλιώς, αν είχαμε το δικαίωμα να υποψιαζόμαστε τους πάντες, δεν θα αγοράζαμε καν τραγούδια από το iTunes.

Διαβάζουμε σε αυτή την ανακοίνωση ότι η Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος συνέλαβε κάποιον επειδή στην ιστοσελίδα του παρέπεμπε σε τρίτες ιστοσελίδες, στις οποίες ήταν αναρτημένες ταινίες που μπορούσε να δει καθένας. Μα, αν μπορούσε καθένας να τις δει, χωρίς κωδικό, τα έργα αυτά κινούνται ελεύθερα στο Διαδίκτυο και σύμφωνα με την απόφαση Svensson και την απόφαση BestWater International του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κρίθηκε ότι δεν αποτελεί πράξη "παρουσίασης στο κοινό" (όπως είναι ο όρος κατά την Οδηγία της ΕΕ) η τοποθέτηση links προς άλλο ιστότοπο στον οποίο είναι ελεύθερα προσβάσιμο ένα έργο. Προσοχή: "ελεύθερα προσβάσιμο" λέει το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, δεν λέει "νόμιμα προσβάσιμο", γιατί το "νόμιμο" ή μη της ανάρτησης σε έναν τρίτο ιστότοπο, απλά είναι αδύνατον να το γνωρίζει κανείς! Ουδείς υποχρεούται στα αδύνατα κι ένα από αυτά τα αδύνατα, αναγνωρίζει το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο ότι είναι και το να ξέρεις αν κάτι που διακινείται "ελεύθερα" στο Διαδίκτυο, άρα ο δημιουργός του το έχει αφήσει ή δεν έχει καταφέρει να διώξει αυτόν που το ανέβασε, είναι και νόμιμα αναρτημένο. Τα ίδια έκρινε και το Πολυμελές Πρωτοδικείο Αθηνών, στην απόφαση 5249/2014 που επαναλαμβάνει ακριβώς τα συμπεράσματα των δύο παραπάνω αποφάσεων του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου. Πιο παλιά, το 2010, τα ίδια είχε κρίνει και το Τριμελές Πλημμελειοδικείο Κιλκίς, σε απόφασή του που κατέστη αμετάκλητη, θέση με την οποία συμφώνησε και το Συμβούλιο Πλημμελειοδικών Ξάνθης σε βούλευμά του. 

Αυτές τις δικαστικές αποφάσεις θα έπρεπε να τις γνωρίζει η Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος, προκειμένου να μην περιορίζει την ελευθερία ανθρώπων οι οποίοι δεν παραβιάζουν τις διατάξεις για την πνευματική ιδιοκτησία. Θέλω να πιστεύω ότι η σύλληψη αυτή οφείλεται σε ελλειπή νομική ενημέρωση, η οποία είναι βεβαίως δικαιολογημένη, καθώς η νομολογία αυτή είναι του 2014 και δεν επιτρέπει διαφορετικές προσεγγίσεις, αφού η διατυπώσεις των δικαστών είναι ξεκάθαρες για το νόημα των διατάξεων περί πνευματικής ιδιοκτησίας. 

E-Lawyer: Πρωτοδικείο Αθηνών: νόμιμη η τοποθέτηση link σε τρίτα sites

Ε-Lawyer: Το Δικαστήριο Ε.Ε. επιτρέπει το embedding σε video χωρίς άδεια του δικαιούχου.

Ε-Lawyer: Το Δικαστήριο Ε.Ε. κλείνει το θέμα των hypertext links

Ε-Lawyer: Εφετείο Βαρκελώνης: τα links δεν παραβιάζουν πνευματική ιδιοκτησία

Ε-Lawyer: Eλληνική δικαστική απόφαση για ιστότοπο με ευρετήριο links

Υπηρεσιακή κυβέρνηση και κρατική ευελιξία

Έχουν ήδη σημειωθεί ορισμένες θετικές ενέργειες της υπηρεσιακής κυβέρνησης υπό την κ. Βασιλική Θάνου που κατά το Σύνταγμα σκοπεί στην διενέργεια των εκλογών (άρθρο 37). Φυσικά έχουμε μια κυβέρνηση χωρίς κοινοβουλευτικό έλεγχο και αποτελούμενη από άτομα που - κατά τεκμήριο - δεν δεσμεύονται από κάποιου είδους εντολή του εκλογικού σώματος. Επομένως, πρόκειται για μια εξαίρεση από την κανονική λειτουργία του πολιτεύματος που επιτρέπει στην υπηρεσιακή κυβέρνηση να είναι πιο προσηλωμένη στο καθήκον που έχει να διοικήσει την χώρα μέχρι να αναδειχθεί η επόμενη Βουλή από τις εκλογές. 

Υπάρχει όμως και κάτι που δεν είναι εξαίρεση και στο οποίο μπορεί να τα πάει καλά εξίσου μια υπηρεσιακή κυβέρνηση όπως και μια αιρετή κυβέρνηση. Η αποδέσμευση από το πολιτικό κόστος δεν υπάρχει βέβαια για τους αιρετούς. Ωστόσο η αρχή της αμεροληψίας είναι ένας κανόνας που δεσμεύει κάθε μορφή διοίκησης. Αν είχαμε κυβερνήσεις που να λειτουργούν με μεγαλύτερη αμεροληψία απέναντι σε ομάδες συμφερόντων, με την ουδετερότητα δηλαδή που επιβάλλει η ενάσκηση της εξουσίας, θα είχαμε καλύτερη τήρηση των κανόνων του παιχνιδιού. 

Οι εικόνες των νεκρών

Ο Αστικός Κώδικας ορίζει ότι το πρόσωπο "αρχίζει να υπάρχει μόλις γεννηθεί ζωντανό και παύει να υπάρχει μετά τον θάνατό του" (άρθρο 34). Πριν την γέννηση και μετά το θάνατο δεν υπάρχουν λοιπόν δικαιώματα, επειδή δεν υπάρχει φυσικό πρόσωπο. Οπότε δεν υπάρχει και προστασία προσωπικών δεδομένων, αφού ως τέτοια ορίζονται οι πληροφορίες που αφορούν φυσικό πρόσωπο (οι πληροφορίες που αφορούν τους νεκρούς δεν προστατεύονται από τον Ν.2472/1997). 

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι λείπουν οι νομικοί κανόνες που διέπουν την τύχη των φυσικών υπολειμμάτων της ύπαρξης: από τους νόμους για την ταφή και την αποτέφρωση μέχρι την προσβολή της μνήμης νεκρού, αλλά και το κληρονομικό δίκαιο που αφορά τους επιζήσαντες συγγενείς, διάσπαρτες διατάξεις συγκροτούν κανόνες για την πολιτειακή προστασία των νεκρών. Διότι μπορεί ο νεκρός να μην είναι πλέον "φυσικό πρόσωπο", αλλά η μεταχείρισή του έχει επιπτώσεις στον σεβασμό μιας ευρύτερης έννοιας -που δεν διαχωρίζει ανάμεσα σε ζωντανούς και νεκρούς- καθώς αφορά την αντίληψή μας για την ίδια την ανθρώπινη ιδιότητα. Το Σύνταγμα στο άρθρο 2 παρ. 1 αναγορεύει σε "πρωταρχική υποχρέωση της Πολιτείας", καταστατικού επιπέδου, τον σεβασμό και την προστασία "της αξίας του ανθρώπου". Δηλαδή μιας αξίας που αντικειμενικοποιείται από το δίκαιο και η οποία αποτελεί το ανώτατο μέτρο και τον καταστατικό σκοπό της Πολιτείας. 

Αυτές οι αρχές συνυπάρχουν με το δικαίωμα και την ελευθερία της πληροφόρησης, την ανεμπόδιστη δυνατότητα ενημέρωσης του κοινού, την ανάγκη για συμμετοχή καθενός στην κοινωνία της πληροφορίας. Πρέπει κάθε φορά να βρίσκεται ένας τρόπος να εξασφαλίζεται τόσο ο σεβασμός στους νεκρούς όσο και η διακίνηση της πληροφορίας, ιδίως όταν αφορά μια συζήτηση για ένα ευρύτερο ζήτημα που αφορά την κοινή γνώμη. Η εκτέλεση ενός δικτάτορα π.χ. δεν μπορεί να απαγορευθεί ως προς την κάλυψή της από μέσα ενημέρωσης. Όπως δεν μπορεί να απαγορευθεί και η  κοινοποίηση εικόνων αποκεφαλισμένων πτωμάτων από ολοκληρωτικά καθεστώτα, όσο κι αν είναι σαφείς οι λόγοι τρομοκρατίας και προπαγάνδας για τους οποίους διοχετεύεται αυτό το υλικό. Όταν όμως η δημοσίευση είναι κακόβουλη, δηλαδή έχει σαφή σκοπό να προσβάλλει, να εκθέσει πληροφορία πέρα από αυτή που είναι αναγκαία για την ενημέρωση σε σχέση με την ιδιότητα του νεκρού, τότε ενεργοποιούνται οι νομοθετικές προβλέψεις που αφορούν την προστασία της μνήμης του νεκρού.

Το ζήτημα μπορεί να λυθεί πιο εύκολα με βάση τους κανόνες της δεοντολογίας, αφού καθοριστικό για την διάγνωση της φύσης μιας δημοσίευσης είναι κατά πόσον το κοινό μπορεί να ενημερωθεί επαρκώς με λιγότερη έκθεση ή εάν επιδιώκεται η κερδοσκοπία ή άλλοι στόχοι που δεν είναι συμβατοί με την απόλυτη αξία που αναγνωρίζεται από το δίκαιο στην ανθρώπινη ιδιότητα. Σε μεγάλο βαθμό, η απόφαση σχετίζεται και με το κοινό στο οποίο θέλει να απευθύνεται κάθε μέσο ενημέρωσης χωριστά. Οι ισχυρισμοί περί ευαισθητοποίησης μπορεί να είναι υποκριτικοί, όταν υπάρχουν βάσιμες υπόνοιες ότι η ως τώρα πολιτική του μέσου ενημέρωσης δεν είχε καμία σχέση με την ευαισθητοποίηση. Από την άλλη πλευρά, τέτοια ηθικά διλήμματα είναι οι κλασικές συζητήσεις που χάνονται σε ένα πέλαγος δίκης προθέσεων. Γι' αυτό προσωπικά είμαι κάθετα αντίθετος στην δημοσιοποίηση τέτοιων εικόνων. 

10 χρόνια e-lawyer

Σαν σήμερα το 2005 ξεκίνησα να γράφω σε αυτό το ιστολόγιο. Σκοπός μου ήταν να κρατώ κάπου τις σημειώσεις μου σε νομικά θέματα, ώστε να μπορώ να τις βρίσκω εύκολα και παράλληλα να έχω και τις απόψεις τρίτων (τα σχόλια) πάνω σε αυτές. 

Μέσα σε αυτά τα χρόνια, πολλές φορές υποστήριξα τις "μειοψηφούσες" θέσεις, τις όχι τόσο δημοφιλείς προσεγγίσεις και σίγουρα όχι τις πλειοψηφικές, σε μια σειρά από θέματα. Αντίθετα με ό,τι πιστεύεται, η νομική δεν είναι μια στατική επιστήμη, αλλά ένας τρόπος σκέψης σε διαρκή εξέλιξη, που μπορεί να μας εκπλήσσει όσο λίγα πράγματα στην εποχή μας. Είμαι υπέρ αυτών των νομικών, που πάνε την σκέψη μας λίγο πιο πέρα. Που μας εφοδιάζουν με νέα εργαλεία. Η γνώση έχει πατρότητα - μητρότητα, δεν μπορεί όμως να έχει ιδιοκτησία. Γι' αυτό πρέπει να διαχέεται. Στην διάχυση δεν είμαστε καλοί και πρέπει να δουλέψουμε πάνω σε αυτό!

Ευχαριστώ όλες κι όλους που ήρθατε να συζητήσουμε για νομικά θέματα, νομίζω ότι όλοι γινόμαστε σοφότεροι μέσα από αυτό. 

Ομολογημένη βουλευτική ανεπάρκεια

Ακούσαμε χθες από μια αντιπρόεδρο της Βουλής ότι έχει μεγάλες απορίες, ακόμα και και άγνωστες λέξεις από το νομοσχέδιο της συμφωνίας-μνημονίου. Το νομοσχέδιο αποτελεί μια συρραφή τροποποιήσεων παλαιότερων νόμων που αφορούν μια πλειάδα θεμάτων της οικονομικής ζωής: από τους συμβολαιογράφους και το ασφαλιστικό, ως την απελευθέρωση ηλεκτρικής ενέργειας και τον Φ.Π.Α. Όπως όλοι οι γνωστοί μνημονιακοί νόμοι της τελευταίας 5ετίας. Όσο κι αν η ειλικρίνεια είναι μια αρετή που λείπει από την πολιτική ζωή, αυτή η δήλωση μιας βουλευτή που έχει εκλεγεί και στο προεδρείο του νομοθετικού σώματος, δεν μπορεί να χειροκροτηθεί. Είναι ίσης απαξίας με τη δήλωση Χρυσοχοΐδη ότι ψήφισε το μνημόνιο χωρίς καν να το έχει διαβάσει.

Οι βουλευτές είναι οι νομοθέτες (lawmakers λέγονται αλλού κι όχι βουλευτές) και επιλέγονται για αυτή την δουλειά, ακόμη κι όταν οι ψηφοφόροι τους δεν το συνειδητοποιούν. Είναι σεβαστό ότι δεν μπορούν και δεν πρέπει να είναι όλοι νομικοί (είδαμε και τις νομικές γνώσεις των νομικών που συμμετέχουν στην ομάδα του fb για την πρόταση μομφής κατά της ΠτΒ που περιφρονούν εκκωφαντικά το 125 ΚαΒ), αλλά η δημόσια παραδοχή της ανεπάρκειας θα ανέμενε κανείς ότι θα έπρεπε να έχει άλλες συνέπειες κι όχι βλέμματα συμπάθειας και σκέψεις κατανόησης για την πολυπλοκότητα του νομοθετήματος.

Αίτημα πρότασης μομφής μέσω facebook;

Διαβάζουμε εδώ και μέρες για συμπολίτες μας οι οποίοι υποστηρίζουν ένα αίτημα για υποβολή πρότασης μομφής κατά της ΠτΒ, υπολογίζοντας τον αριθμό της συμμετοχής με βάση τα προφίλ χρηστών του facebook που παίρνουν μέρος στην σχετική "ομάδα". Η κίνηση αυτή εντάσσεται στην ενάσκηση της ελευθερίας της έκφρασης, φορέας της οποίας είναι κάθε πολίτης και αποτελεί απαράγραπτο συνταγματικό δικαίωμα. Είναι όμως άραγε το αίτημα αυτό αντικείμενο ενός ατομικού δικαιώματος ή θα έπρεπε να είχε περιβληθεί τον θεσμικό μανδύα μιας προβλεπόμενης κοινοβουλευτικής διαδικασίας;

Υπάρχουν πράγματι πιο εξειδικευμένα θεσμικά εργαλεία, ίσως όχι τόσο "τρέντι" όσο το fb, αλλά σίγουρα πιο στοχευμένα από μια διαδικτυακή διαδηλωση που, κακά τα ψέματα, ο όγκος της δεν είναι μετρήσιμος με κοινοβουλευτικούς όρους. Σύμφωνα λοιπόν με το άρθρο 125 του Κανονισμού της Βουλής: "Kαθένας ή πoλλoί μαζί έχoυν τo δικαίωμα να απευθύνoυν στη Boυλή γραπτές αναφoρές, πoυ περιέχoυν αιτήματα ή παράπoνα. Oι αναφoρές παρoυσιάζoνται από Boυλευτή ή παραδίδoνται στoν Πρόεδρo." Τα προβλήματα όμως αρχίζουν στην δεύτερη παράγραφο του άρθρου: "οι αναφoρές πρέπει να περιέχoυν τo oνoματεπώνυμo, την ιδιότητα και τη διεύθυνση εκείνων πoυ τις υπoγράφoυν." Αυτή η προϋπόθεση δεν καλύπτεται φυσικά με την συμμετοχή προφίλ που ουδείς γνωρίζει αν ταυτοποιούν όντως πολίτες, σε μια ομάδα στο fb, ακόμη κι αν εκτυπωθεί και αποσταλεί σε όλους τους βουλευτές. Έπειτα, κατά την παρ. 3, "οι Boυλευτές πoυ επιθυμoύν να υιoθετήσoυν αναφoρά την πρoσυπoγράφoυν κατά την κατάθεσή της ή τo δηλώνoυν κατά την ανακoίνωσή της στη Boυλή." Η παρ. 4 αναφέρει ότι "οι αναφoρές καταχωρίζoνται σε ειδικό βιβλίo κατά τη σειρά κατάθεσής τoυς, αν εκπληρoύν τις πρoϋπoθέσεις της παραγράφoυ 2· διαφoρετικά, αρχειoθετoύνται."

Αυτή είναι λοιπόν η θεσμοθετημένη διαδικασία με την οποία στο κοινοβουλευτικό μας πολίτευμα οι πολίτες απευθύνουν ένα αίτημα στην Βουλή των Ελλήνων. Όποιος πράγματι επιθυμεί να υπερασπιστεί το κύρος και την λειτουργία του κεντρικού θεσμού της Δημοκρατίας μας, καλό είναι να λάβει υπόψη και τους ειδικούς κανόνες του και να τους ενεργοποιήσει. Καλή είναι και η εκτόνωση, αλλά είναι εντελώς διαφορετικός ο σκοπός μιας ατομικής ελευθερίας, από την αποστολή των ενεργών πολιτών για την περιφρούρηση του κύρους των θεσμών.

H συμφωνία διέπεται από το "Διεθνές Ευρωπαϊκό Δίκαιο"

"Η συμφωνία διέπεται από το Ευρωπαϊκό Διεθνές Δίκαιο και όχι από το Αγγλικό", όπως η προηγούμενη, σύμφωνα με σχετικό σημείωμα της Κυβέρνησης.

Αυτό είναι λάθος ορολογία και δεν μας διαφωτίζει ιδιαίτερα. Άλλο το Διεθνές Δίκαιο (που ρυθμίζεται από τις διεθνείς συνθήκες, το διεθνές έθιμο κ.τ.λ.) κι άλλο το Ευρωπαϊκό Δίκαιο που μπορεί να είναι είτε το δίκαιο που θεσπίζουν τα όργανα της Ε.Ε.(Οδηγίες και Κανονισμοί), είτε το δίκαιο που θεσπίζεται με τις Συμβάσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης (εντελώς διακριτή έννομη τάξη), είτε το ηπειρωτικό δίκαιο των κρατών - μελών της Ε.Ε., άρα και της... Αγγλίας!

Μέχρι να διευκρινιστεί τί ακριβώς ισχύει, δύο είναι οι πιθανές "ερμηνείες" αυτής της αναφοράς για το δίκαιο που διέπει την συμφωνία:

- είτε ότι διέπεται από το Ευρωπαϊκό Δίκαιο, οπότε όμως θα πρέπει να κυρωθεί και με την διαδικασία της Συνθήκης της Ε.Ε. και άρα αρμόδιο για την επίλυση διαφορών θα είναι το Δικαστήριο της Ε.Ε. (Λουξεμβούργο), 

- είτε ότι θα διέπεται από το Ευρωπαϊκό Δίκαιο, αλλά με συνυποσχετικό για επίλυση τυχόν διαφορών από το Διεθνές Δικαστήριο των Ηνωμένων Εθνών (της Χάγης).

Σε κάθε περίπτωση, αναμένονται οι σχετικές διευκρινίσεις, αν και το πιο αναμενόμενο είναι η συμπλήρωση ότι νοείται το Δίκαιο της Ε.Ε.

Τί συμβαίνει με τις θητείες στο ΕΣΡ

Το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης συγκροτείται από 7 μέλη, εκ των οποίων ένας (1) ορίζεται ως Πρόεδρος και ένας (1) ορίζεται ως Αντιπρόεδρος (άρθρο 2 του Ν. 2863/2000). Η διαδικασία επιλογής τους όμως προϋποθέτει ευρύτατη πολιτική συναίνεση, καθώς τα μέλη αυτά δεν διορίζονται με μονομερή κυβερνητική πράξη, αλλά με ομοφωνία ή πλειοψηφία 4/5 ενός κοινοβουλευτικού οργάνου στο οποίο μετέχουν όλα τα κόμματα της Βουλής (“η Διάσκεψη των Προέδρων”). Αυτό σημαίνει ότι πολύ συχνά λήγουν θητείες μελών και, στη συνέχεια, τα κόμματα δεν είναι έτοιμα να συμφωνήσουν σε νέα πρόσωπα με αποτέλεσμα να εξακολουθούν να υπηρετούν μέλη με ληγμένες θητείες και, ορισμένες αποφάσεις του ΕΣΡ να ακυρώνονται από το Συμβούλιο της Επικρατείας λόγω κακής σύνθεσης του ΕΣΡ. Ωστόσο, το τελευταίο διάστημα η νομολογία του ΣτΕ έχει δεχθεί ότι ακόμη και 23, 5 μήνες αυτοδίκαιη παράταση ληγμένης θητείας δεν είναι αποτελεί “κακή σύνθεση” του οργάνου. Ας δούμε το θέμα πιο αναλυτικά.

Η συνταγματική διάταξη

Όλα ξεκινούν από το άρθρο 101Α του Συντάγματος, το οποίο προστέθηκε με την αναθεώρηση του 2001 και το οποίο αναφέρεται στις 5 συνταγματικά κατοχυρωμένες ανεξάρτητες αρχές (δηλ. την Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα, το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης, την Αρχή Διασφάλισης Απορρήτου των Επικοινωνιών, το Ανώτατο Συμβούλιο Επιλογής Προσωπικού και τον Συνήγορο του Πολίτη). Το Σύνταγμα αναφέρει ότι τα μέλη αυτών των αρχών διορίζονται “με ορισμένη θητεία”, δηλαδή δεν υπάρχει ούτε μονιμότητα (όπως στους δημοσίους υπαλλήλους) ούτε ισοβιότητα (όπως στους δικαστές). Η έκταση της θητείας τους εναπόκειται να καθοριστεί από τον κοινό νομοθέτη. Το Σύνταγμα αναφέρει επίσης ότι η επιλογή των προσώπων που στελεχώνουν τις ανεξάρτητες αρχές γίνεται με απόφαση της Διάσκεψης των Προέδρων της Βουλης και “με επιδίωξη ομοφωνίας ή πάντως με την αυξημένη πλειοψηφία των τεσσάρων πέμπτων των μελών της”. Αυτό σημαίνει ότι η Διάσκεψη των Προέδρων αποφασίζει τουλάχιστον με τα 4/5 που αφορούν το σύνολο των μελών της, όχι τα “παρόντα” κατά την συνεδρίαση. Ρητά το Σύνταγμα αναφέρει ότι “τα σχετικά με τη διαδικασία επιλογής ορίζονται από τον Κανονισμό της Βουλής”.

Ο Κανονισμός της Βουλής

Πάμε λοιπόν στον Κανονισμό της Βουλής (ΚαΒ). Κεφάλαιο Δ', “Διάσκεψη των Προέδρων της Βουλής” (ΔτΠ). Αυτό το όργανο αποτελείται από το Προεδρείο της Βουλής (ΠτΒ + 6 Αντιπρόεδροι) συν τους διατελέσαντες Προέδρους της Βουλής (εφόσον είναι βουλευτές: Ευ. Μεϊμαράκης), συν τους Προέδρους των διαρκών επιτροπών, συν τον Πρόεδρο της Επιτροπής Θεσμών και Διαφάνειας (= σημερινή ΠτΒ), συν τους Προέδρους των κοινοβουλευτικών ομάδων και, εάν υπάρχουν τουλάχιστον 5 ανεξάρτητοι βουλευτές, έναν εκπρόσωπό τους (σήμερα, δεν υπάρχουν). Αυτή τη στιγμή, η ΔτΠ αποτελείται από 21 άτομα, από όλα τα κόμματα της Βουλής. Η αρμοδιότητα της ΔτΠ που αφορά την επιλογή των μελών των ανεξάρτητων αρχών ορίζεται από το άρθρο 14 στοιχείο (δ) του ΚαΒ, το οποίο ορίζει ότι η ΔτΠ “επιλέγει με εισήγηση του Προέδρου της Βουλής ομοφώνως, άλλως με πλειοψηφία των 4/5 των μελών της, τα μέλη των κατά το άρθρο 101 Α του Συντάγματος Ανεξάρτητων Αρχών και μπορεί σε όσες περιπτώσεις το προβλέπει ο νόμος να ανακαλεί την επιλογή και να αποφασίζει την αντικατάσταση μέλους ή του συνόλου των μελών ανεξάρτητης αρχής, με την ίδια πλειοψηφία ή να αποφασίζει την έκπτωσή τους συνεπεία τελεσίδικης καταδίκης για τις αναφερόμενες στο άρθρο 3 παρ.4 του ν.3051/2002 πράξεις ή την αποδοχή της παραίτησής τους.”

Η νόμιμη διάρκεια της θητείας

Οι διατάξεις που αφορούν την στελέχωση των ανεξάρτητων αρχών βρίσκονται στους επιμέρους ιδρυτικούς τους νόμους, ενώ κωδικοποιούνται στον νόμο – σκούπα Ν.3051/2002. Στην αρχική μορφή του, ο Ν.3051 ανέφερε ότι η θητεία των μελών των ανεξάρτητων αρχών “είναι τετραετής και ανανεώνεται με τρόπο που διασφαλίζει τη συνέχεια της λειτουργίας των ανεξάρτητων αρχών, σύμφωνα με την παρ. 3 του άρθρου 5 του παρόντος.” Επίσης στην προϊσχύουσα μορφή του ο Ν.3051 ανέφερε ότι τα μέλη των ανεξάρτητων αρχών “δεν επιτρέπεται να επιλέγονται για περισσότερες από δύο θητείες, διαδοχικές ή μη.” Με την ερμηνευτική διάταξη του Ν.3979/2011 (άρθρο 57 παρ. 1), ορίστηκε ότι “κατά την αληθή έννοια της διάταξης” η αυτοδίκαιη παράταση της θητείας των μελών του Ε.Σ.Ρ. “καλύπτει ισόχρονο διάστημα μέχρι το διορισμό των νέων μελών κατά την παράγραφο 2 εδάφιο α' του ίδιου ως άνω άρθρου και είναι επιτρεπτή επί όσο χρόνο δεν έχουν ορισθεί τα νέα μέλη”. Όμως, το Συμβούλιο της Επικρατείας που έχει ήδη δικάσει πολλές υποθέσεις που αφορούν την νομιμότητα της σύνθεσης του ΕΣΡ, έχει ήδη κρίνει ότι η παράταση της θητείας των μελών, καθώς το Σύνταγμα στο άρθρο 101Α αναφέρεται σε “ορισμένη θητεία”, είναι μεν ανεκτή, “μόνο όμως για εύλογο χρονικό διάστημα, το οποίο κρίνεται κατά τις εκάστοτε συντρέχουσες περιστάσεις. Τούτου έπεται ότι μετά την πάροδο του εύλογου χρόνου, το Σύνταγμα δεν ανέχεται πλέον την παράταση της θητείας των μελών της ανεξάρτητης αρχής, η οποία δεν διαθέτει από το χρονικό αυτό σημείο και εφεξής νόμιμη συγκρότηση”. Με αυτό το σκεπτικό, το ΣτΕ έκρινε αντισυνταγματική την διάταξη του Ν.3979/2011 που παρέτεινε για μία ακόμη τετραετία την θητεία των μελών του Ε.Σ.Ρ. που είχε ήδη λήξει. Πάντως, με την απόφαση 1239/2015 του Δ' Τμήματος, κρίθηκε ότι η παράταση της θητείας κατά 23,5 μήνες μετά την λήξη της είναι συνταγματικώς ανεκτή, διότι αυτό το χρονικό διάστημα “είναι, πάντως, μικρότερο του ημίσεος της τετραετούς θητείας του ΕΣΡ, το οποίο κρίνεται εύλογο από την άποψη αυτή”. Υπήρξε και η μειοψηφία μιας συμβούλου, ενώ τελικά το Δ' Τμήμα λόγω “της σπουδαιότητας του προπεριγραφέντος ζητήματος και ενόψει αντίθετης νομολογίας (βλ. ΣτΕ Δ' 1090/2015 με την οποία ακυρώθηκε, λόγω κακής συγκρότησης, πράξη του ΕΣΡ εκδοθείσα σιτς 10.10.2011 με τη συμμετοχή του ....) το Τμήμα, υπό την παρούσα πενταμελή σύνθεση, κρίνει ότι η υπόθεση πρέπει να παραπεμφθεί (...) στην επταμελή σύνθεση αυτού”. Εντός του ανεκτού, είχε κρίνει και η Ολομέλεια του ΣτΕ (απόφαση 3515/2013) ότι κινείται και η επί 22 μήνες παραμονή μέλους του ΕΣΡ μετά την λήξη της θητείας του (επρόκειτο για τον κ. Τσουράκη που είχε επιλεγεί το 2005). Οπότε η κρίση αυτή δεν είναι τελική. Το νόημα είναι ότι το ΣτΕ έχει θέσει όρια στην νομοθετική επέκταση της θητείας των μελών του ΕΣΡ, αλλά τα όρια αυτά κρίνονται από το ανώτατο δικαστήριο, κατά περίπτωση (case by case).

Με το άρθρο 61 παρ. 2 του ν. 4055/2012 (Α΄51/12.3.2012), επετράπη η αυτοδίκαιη παράταση της θητείας των μελών των ανεξαρτήτων αρχών για έξι, το πολύ, μήνες. Αυτό επικαλέστηκε και η μειοψηφία της Ολομέλεια του ΣτΕ στην ανωτέρω απόφαση 3515/2013 για να διαφωνήσει ως προς το ότι οι 22 μήνες είναι “εύλογος χρόνος” και ανεκτή η παράταση της θητείας του μέλους. Περαιτέρω, το άρθρο 110 παρ. 12 του αυτού ν. 4055/2012 ορίζει τα εξής: «Μεταβατικές διατάξεις. … Από την έναρξη ισχύος του παρόντος νόμου λήγει η θητεία των μελών των προβλεπόμενων από το Σύνταγμα ανεξάρτητων αρχών, που έχουν επιλεγεί από τη Διάσκεψη των Προέδρων της Βουλής και έχουν υπηρετήσει ως τακτικά ή αναπληρωματικά μέλη στην ίδια αρχή συνολικά για χρονικό διάστημα μεγαλύτερο της οκταετίας. Για όσα από τα υπηρετούντα μέλη δεν έχουν συμπληρώσει οκταετία, από την αρχική επιλογή τους, η θητεία τους παρατείνεται μέχρι τη συμπλήρωση της οκταετίας. Η αντικατάσταση των αποχωρούντων κατά τα ανωτέρω μελών πραγματοποιείται μέσα σε έξι (6) μήνες από την έναρξη ισχύος του νόμου. Μέχρι την αντικατάσταση παρατείνεται η θητεία των αποχωρούντων», ενώ, κατά το άρθρο 113 του αυτού νόμου, «Η ισχύς του παρόντος νόμου αρχίζει από την 2α Απριλίου 2012, εκτός των διατάξεων του άρθρου 110, στις οποίες ορίζεται διαφορετικός χρόνος έναρξης ισχύος».

Η εξάμηνη προθεσμία παρατάθηκε με αλλεπάλληλους νόμους, για να διαφυλαχθεί η νομιμότητα των αποφάσεων του ΕΣΡ, μετά το 2012: Με το άρθρο 26 παρ.1 του Ν.4151/2013 (ΦΕΚ Α 103 29.4.2013) ορίζεται ότι: "1. Η προθεσμία του τρίτου εδαφίου της παρ. 12 του άρθρου 110 του ν. 4055/2012 (Α` 51), όπως ισχύει μετά την τροποποίηση της με το άρθρο δεύτερο του ν. 4226/2013 (Α`49), παρατείνεται από τη λήξη της για διάστημα τριών μηνών." Με το άρθρο 13 Ν.4237/2014,ΦΕΚ Α 36/12.2.2014,ορίζεται ότι: "1. Η προθεσμία του τρίτου εδαφίου της παρ. 12 του άρθρου 110 του ν. 4055/2012 (Α` 51), όπως ισχύει μετά την τροποποίηση της με την παρ. 2 του άρθρου 108 του ν. 4172/2013 (Α` 67), παρατείνεται από τη λήξη της για διάστημα έξι (6) μηνών. 2. Η διάταξη της παραγράφου 1 του παρόντος άρθρου εφαρμόζεται αναδρομικά από τη λήξη της εξάμηνης παράτασης της παρ. 2 του άρθρου 108 του ν. 4172/2013". Με το άρθρο 12 παρ.3 του Ν. 4081/2012 (ΦΕΚ Α΄ 184/27.09.2012)ορίζεται ότι: " 3. Η προθεσμία του τρίτου εδαφίου της παρ. 12 του άρθρου 110 του ν. 4055/2012 παρατείνεται από τη λήξη της για διάστημα τριών (3) μηνών." Κατά την παρ.3 άρθρου 166 Ν.4099/2012,ΦΕΚ Α 250/20.12.2012:" Η προθεσμία του τρίτου εδαφίου της παρ. 12 του άρθρου 110 του ν. 4055/2012, όπως ισχύει μετά την τροποποίηση της με την παράγραφο 3 του άρθρου 12 του ν. 408/2012, παρατείνεται απο τη λήξη της για διάστημα σαράντα πέντε (45) ημερών". Κατά το άρθρο δεύτερο Ν.4126/2013,ΦΕΚ Α 49/28.2.2013 "Η προθεσμία του τρίτου εδαφίου της παρ. 12 του άρθρου 110 του ν. 4055/2012 (Α` 51), όπως ισχύει μετά την τροποποίηση της με την παρ. 3 του άρθρου 166 του ν. 4099/2012 (Α` 250), παρατείνεται από τη λήξη της για διάστημα δύο (2) μηνών". Κατά το άρθρο 108 παρ.2 Ν.4172/2013,ΦΕΚ Α 167/23.7.2013: " Η προθεσμία του τρίτου εδαφίου της παρ. 12 του άρθρου 110 του ν. 4055/2012 (Α` 51), όπως ισχύει μετά την τροποποίηση της με το άρθρο 26 του ν. 4151/2013 (Α`103),παρατείνεται από τη λήξη της για διάστημα έξι (6) μηνών". Κατά το άρθρο 10 Ν.4271/2014,ΦΕΚ Α 144/28.6.2014: "Η προθεσμία του τρίτου εδαφίου της παρ. 12 του άρθρου 110 του ν. 4055/2012 (Α΄51), όπως ισχύει μετά την τροποποίησή της με την παρ. 1 του άρθρου 13 του ν. 4237/2014 (Α΄36), παρατείνεται από τη λήξη της για διάστημα έξι (6) μηνών. 2. Η διάταξη της παραγράφου 1 του παρόντος άρθρου εφαρμόζεται αναδρομικά από τη λήξη της εξάμηνης παράτασης της παρ. 1 του άρθρου 13 του ν. 4237/2014". Κατά το άρθρο 109 Ν. 4316/2014,ΦΕΚ Α 270/24.12.2014: "1. Η προθεσμία του τρίτου εδαφίου της παρ. 12 του άρθρου 110 του ν. 4055/2012 (Α51), όπως ισχύει μετά την τροποποίησή της με την παρ. 1 του άρθρου 10 του ν. 4271/2014 (Α΄144), παρατείνεται και ως προς τους Προέδρους των Ανεξάρτητων Αρχών από τη λήξη της για διάστημα τριών (3) μηνών. 2. Η διάταξη της παραγράφου 1 του παρόντος άρθρου εφαρμόζεται αναδρομικά από τη λήξη της εξάμηνης παράτασης της παρ. 1 του άρθρου 10 του ν. 4271/2014".

Σύμφωνα με τις σήμερα ισχύουσες διατάξεις του Ν.3051/2002, η απόφαση της ΔτΠ αποστέλλεται στον αρμόδιο Υπουργό, ο οποίος προβαίνει εντός 15 ημερών στον διορισμό των επιλεγέντων μελών των ανεξάρτητων αρχών. Άλλες κρίσιμες διατάξεις του άρθρου 3 του Ν.3051/2002, όπως ισχύουν σήμερα: “η θητεία των μελών είναι εξαετής χωρίς δυνατότητα ανανέωσης”, “σε περίπτωση θανάτου, παραίτησης ή έκπτωσης μέλους ανεξάρτητης αρχής διορίζεται νέο μέλος για το υπόλοιπο της θητείας. Στις μονοπρόσωπες αρχές [δηλ. στον Συνήγορο του Πολίτη] το μέλος διορίζεται για πλήρη θητεία.” “Η θητεία των μελών των ανεξάρτητων αρχών παρατείνεται αυτοδίκαια μέχρι τον διορισμό νέων. Ο χρόνος παράτασης της θητείας δεν μπορεί να υπερβεί σε κάθε περίπτωση τους έξι μήνες. Σε περίπτωση που ο Πρόεδρος, ο Αντιπρόεδρος και τα μέλη, καθώς και τα αντίστοιχα αναπληρωματικά μέλη Ανεξάρτητης Αρχής εκλείψουν ή αποχωρήσουν για οποιονδήποτε λόγο ή παραιτηθούν ή απολέσουν την ιδιότητα, βάσει της οποίας ορίστηκαν, η Αρχή συνεχίζει να έχει νόμιμη συγκρότηση μέχρι τον διορισμό νέων, εφόσον τα λοιπά μέλη επαρκούν για το σχηματισμό απαρτίας. Στην περίπτωση αυτή τα καθήκοντα του προέδρου ασκούνται από τον Αντιπρόεδρο της Αρχής ή σε περίπτωση ελλείψεώς τους από τον αναπληρωτή τους ή από μέλος που ορίζεται από την Ολομέλεια της Αρχής.”

Η πρώτη ακύρωση από το ΣτΕ λόγω λήξης θητείας

Η πρώτη σχετική απόφαση του ΣτΕ ήταν η 1098/2011 (Δ' Τμήμα, 7μελής Σύνθεση). Παρά την μεταγενέστερη ανεκτικότητα του ΣτΕ, η πρώτη αυτή απόφαση ακύρωσε πράξη του ΕΣΡ λόγω μόλις 8μηνης “αυτοδίκαιης” παράτασης της θητείας μελών του ΣτΕ. 8. Με την απόφαση 13094/Ε/31.5.2002 του Υπουργού Τύπου και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης (Β΄ 687/3.6.2002), συγκροτήθηκε το ΕΣΡ, βάσει των διατάξεων του άρθρου 101Α του Συντάγματος και του άρθρου 2 του ν. 2863/2000, με την εξής σύνθεση: Ι. Λασκαρίδης - Πρόεδρος, Δ. Χαραλάμπης - Αντιπρόεδρος και Ε. Δεμίρη και Γ. Παπακώστας, ως μέλη με τετραετή θητεία, ενώ, ως μέλη με τριετή θητεία, ορίσθηκαν οι Ι. Αυδή – Καλκάνη, Ρ. Μορώνης και Α. Καρράς, ο οποίος παραιτήθηκε και αντικαταστάθηκε από το Ν. Κουράκη, με την απόφαση 9822/Ε/25.5.2004 του Υπουργού Επικρατείας, Β΄ 811. Στη συνέχεια, με την απόφαση 21432/ 24.10.2005 του Υπουργού Επικρατείας (Β΄ 1548), διορίσθηκαν ως τακτικά μέλη του ΕΣΡ οι Ι. Αυδή – Καλκάνη, Ν. Κουράκης και Κ. Τσουράκης (προφανώς λόγω λήξεως της θητείας των τριών μελών του ΕΣΡ που είχαν εκλεγεί με τριετή θητεία με την προαναφερθείσα, από 31.5.2002, απόφαση). Εξάλλου, με το έγγραφο 4719/22.3.2006 του Προέδρου του ΕΣΡ, που περιήλθε στη Βουλή των Ελλήνων στις 23.3.2006, γνωστοποιήθηκε προς την Πρόεδρο της Βουλής η επικείμενη λήξη της θητείας των μελών του ΕΣΡ Ι. Λασκαρίδη, Ε. Δεμίρη και Γ. Παπακώστα. Τέλος με την από 14.2.2008 απόφαση της Διάσκεψης των Προέδρων, επελέγησαν ως μέλη του ΕΣΡ, μεταξύ άλλων, οι Ι. Λασκαρίδης, ως Πρόεδρος και οι Ε. Δεμίρη και Γ. Παπακώστας ως τακτικά μέλη, οι οποίοι και διορίσθηκαν με την απόφαση 6194/Ια/28.2.2008 του Υπουργού Επικρατείας (ΦΕΚ 91/28.2.2008, τεύχος Υπαλλήλων Ειδικών Θέσεων και Οργάνων Διοίκησης Φορέων του Δημοσίου και Ευρύτερου Δημόσιου Τομέα). Μια επιχείρηση προσέφυγε στο ΣτΕ εναντίον μιας απόφασης του ΕΣΡ που εληφθη στις 13.2.2007, με το επιχείρημα ότι απόφαση του ΕΣΡ είναι μη νόμιμη, διότι μετείχαν στη σύνθεση του συλλογικού αυτού οργάνου οι Ι. Λασκαρίδης, Ε. Δεμίρη και Γ. Παπακώστας, η τετραετής θητεία των οποίων είχε ήδη λήξει από τον Ιούνιο του 2006, χωρίς να έχουν ακόμη ορισθεί, κατά τον κρίσιμο χρόνο έκδοσης της προσβαλλόμενης πράξης (13.2.2007), τα νέα μέλη του ΕΣΡ. Τότε, το ΣτΕ έκρινε ότι η μη επιλογή των νέων μελών του ΕΣΡ από τη ΔτΠ και η παράταση της θητείας των παλαιών μελών επί 8 και πλέον μήνες μετά τη λήξη της θητείας τους υπερβαίνουν τον εύλογο χρόνο κατά τον οποίον θα ήταν συνταγματικώς ανεκτή η εν λόγω παράταση. Στην απόφαση αναφέρεται ότι “το ΕΣΡ έλαβε την προσβαλλόμενη απόφαση υπό μη νόμιμη συγκρότηση, κατά τα βασίμως προβαλλόμενα. Αν και, κατά την προεκτεθείσα άποψη της μειοψηφίας, το ΕΣΡ δεν εστερείτο νόμιμης συγκροτήσεως εκ του ότι δεν είχαν ακόμη επιλεγεί τα νέα μέλη και ότι συνεχιζόταν η θητεία των ως άνω μελών· κατά την ειδικότερη δε άποψη των Παρέδρων, σε κάθε περίπτωση, το χρονικό διάστημα των 8 μηνών που μεσολάβησε μεταξύ της λήξης της θητείας αυτών και της έκδοσης της προσβαλλόμενης πράξης παρίσταται εύλογο, ενόψει και των αντικειμενικών δυσχερειών επιλογής των νέων μελών από την αυξημένη πλειοψηφία των 4/5 των μελών της ΔτΠ, οργάνου πολυπληθούς και αποτελούμενου από το σύνολο των κοινοβουλευτικών δυνάμεων.”

Στροφή στη νομολογία

Ωστόσο, σύντομα το ΣτΕ αναδιπλώθηκε ως προς τον χρόνο αυτοδίκαιης παράτασης που θεωρεί “εύλογο” κι επομένως συνταγματικά ανεκτό. Με την απόφαση 3914/2013 (Δ' Τμήματος) ελήφθη υπόψη ότι οι Ι. Λασκαρίδης – Πρόεδρος του ΕΣΡ, Ε. Δεμίρη και Γ. Παπακώστας, μέλη αυτού, επαναδιορίσθηκαν με την απόφαση 6194/Ια/28.2.2008 του Υπουργού Επικρατείας (ΦΕΚ 91/28.2.2008, τεύχος Υπαλλήλων Ειδικών Θέσεων και Οργάνων Διοίκησης Φορέων του Δημοσίου και Ευρύτερου Δημόσιου Τομέα), με τετραετή θητεία, σύμφωνα με το άρθρο 3 παρ. 2 του ν. 3051/2002. Ως εκ τούτου, κατά το χρόνο έκδοσης της προσβαλλόμενης πράξης (22.3.2011) δεν είχε παρέλθει τετραετία από τον επαναδιορισμό τους και δεν ετίθετο ζήτημα νόμιμης συγκρότησης του ΕΣΡ λόγω της συμμετοχής των τριών αυτών μελών στη λήψη της προσβαλλόμενης απόφασης. Το πρόβλημα αφορούσε τη λήψη της θητείας του κ. Κ. Τσουράκη, ο οποίος είχε διορισθεί ως τακτικό μέλος της ανεξάρτητης αυτής αρχής με την απόφαση 21432/24.10.2005 του Υπουργού Επικρατείας (Φ.Ε.Κ. Β΄ 1548/9.11.2005), ομοίως με τετραετή θητεία, από τη λήξη της οποίας μεσολάβησαν 17 περίπου μήνες μέχρι την έκδοση της προσβαλλόμενης πράξης (22.3.2011). Εδώ το ΣτΕ άλλαξε στάση κρίνοντας ότι: “το δε χρονικό αυτό διάστημα των 17 περίπου μηνών κείται εντός του ευλόγου χρόνου κατά τον οποίον είναι συνταγματικώς ανεκτή η παράταση της θητείας των μελών των ανεξαρτήτων αρχών, ενόψει του σκοπού που το Σύνταγμα αναθέτει σε αυτές και της, κατά το άρθρο 101 Α παρ. 2 Συντάγματος, αυξημένης πλειοψηφίας των τεσσάρων πέμπτων των μελών της Διάσκεψης των Προέδρων της Βουλής που απαιτείται για την επιλογή των μελών των εν λόγω αρχών (πρβ. ΣτΕ Ολομ. 3515/2013). Αβασίμως, κατόπιν αυτών, προβάλλεται με την κρινόμενη αίτηση και το δικόγραφο προσθέτων λόγων ότι η προσβαλλόμενη απόφαση ελήφθη από όργανο που εστερείτο νόμιμης συγκρότησης, λόγω της συμμετοχής των Ι. Λασκαρίδη, Ε. Δεμίρη, Γ. Παπακώστα και Κ. Τσουράκη.”

Αντίστοιχα κρίθηκε και το επόμενο έτος από το ΣτΕ, με την απόφαση 1217/2013 (Δ' Τμήματος), στην οποία δικάστηκε ο ισχυρισμός ότι η προσβαλλόμενη απόφαση έπασχε, διότι κατά την επίμαχη συνεδρίαση της 15ης.5.2007 του Ε.Σ.Ρ., κατά την οποία ελήφθη η απόφαση αυτή, μετείχαν στην σύνθεση του Συμβουλίου τέσσερα μέλη (Ι. Λασκαρίδης, Δ. Χαραλάμπης, Ε. Δεμίρη και Γ. Παπακώστας), των οποίων η θητεία είχε λήξει από τον Ιούνιο του έτους 2006 [δεδομένου ότι τα μέλη αυτά διορίσθηκαν με τετραετή θητεία με την υπ’ αριθμ. 13094/Ε/31.5.2002 απόφαση του Υπουργού Τύπου και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης (Β΄ 687/3.6.2002)]. Το ΣτΕ έκρινε ότι το “ ως άνω χρονικό διάστημα των 11 περίπου μηνών, όμως, το οποίο μεσολάβησε από την λήξη της θητείας των εν λόγω μελών του Ε.Σ.Ρ. μέχρι την έκδοση της προσβαλλομένης αποφάσεως, κείται εντός του ευλόγου χρόνου, κατά τον οποίο είναι συνταγματικώς ανεκτή η παράταση της ληξάσης θητείας των μελών των ανεξαρτήτων αρχών, εν όψει του σκοπού που το Σύνταγμα αναθέτει στις αρχές αυτές και της, κατά το άρθρο 101 Α παρ. 2 Συντάγματος, αυξημένης πλειοψηφίας των τεσσάρων πέμπτων των μελών της Διάσκεψης των Προέδρων της Βουλής που απαιτείται για την επιλογή των μελών των εν λόγω αρχών (πρβλ. ΣτΕ 3515/2013 Ολομ., 3914/2013). Συνεπώς, τα περί του αντιθέτου προβαλλόμενα με την υπό κρίση αίτηση είναι απορριπτέα.”

Ακολούθησαν κι άλλες αποφάσεις, μέχρι φέτος την 1249/2015 που δέχθηκε ότι οι 23,5 μήνες είναι “εύλογος χρόνος”.

Η σημερινή σύνθεση του ΕΣΡ

Με την απόφαση του Υπουργού Επικρατείας 6194/Ια/28.2.2008 ορίστηκε μέλος ο κ. Κ.Αποστολάς. Η θητεία του έχει παραταθεί μέχρι τη συμπλήρωση 8ετίας σύμφωνα με τον ν.4055/2012, όπως έχει γίνει δεκτό σύμφωνα με την απόφαση 4172/2014 του ΣτΕ (Δ' Τμήματος). Επομένως ως τον Μάρτιο του 2016.

Με την απόφαση ΥΠΠΟΤ/ΔΙΟΙΚ/9024/27.1.2011 του Αναπληρωτή Υπουργού Πολιτισμού και Τουρισμού κ. Τηλέμαχου Χυτήρη, με θέμα “Διορισμός Αντιπροέδρου και τακτικού μέλους του Εθνικού Συμβουλίου Ραδιοτηλεόρασης” ορίστηκε αντιπρόεδρος η κ. Ορσαλία (Λίνα) Αλεξίου και τακτικό μέλος ο κ. Γ.Στεφανάκης. Σύμφωνα με την απόφαση “η θητεία των ανωτέρω προσώπων είναι τετραετής” και η απόφαση αναρτήθηκε στη Διαύγεια στις 15.2.2011. Επομένως, κατά ενώ η τετραετία έχει παρέλθει, κατά τον Ν.4055/2012 η θητεία αυτών των μελών έχει παραταθεί επί οκταετία, άρα ως το 2019.

Στις 10.12.2012, με απόφαση του Υφυπουργού κ. Σίμου Κεδίκογλου ορίστηκε μέλος του Ε.Σ.Ρ. με εξαετή θητεία ο Άρης Σταθάκης, ο οποίος όμως απεβίωσε τον Ιούνιο του 2014, σε ηλικία 71 ετών. Στη θέση του ορίστηκε στις 12.12.2014 με απόφαση της Υφυπουργού κ. Σοφίας Βούλτεψη, ως μέλος του Ε.Σ.Ρ., για το υπόλοιπο της θητείας του, η κ. Δήμητρα Παπαδοπούλου – Κλαμαρή.

Η θητεία του προέδρου του ΕΣΡ κ. Λασκαρίδη και των μελών Ι. Παπακώστα και Ε.Δεμίρη έληξε στις 16.4.2015, οπότε τελείωσαν οι ανανεώσεις των εξάμηνων νομοθετικών παρατάσεων. Όπως αναφέρει ο Ν.3051/2002, όταν ο Πρόεδρος δεν υπάρχει αναπληρώνεται από τον Αντιπρόεδρο.

Άρα, αυτήν την στιγμή υπηρετούν νόμιμα τέσσερα μέλη του Ε.Σ.Ρ. και πρέπει να επιλεγούν από την ΔτΠ άλλα τρία, ώστε να συμπληρωθεί ο αριθμός της 7μελούς Ολομέλειας του Ε.Σ.Ρ. Είναι άλλο όμως το ζήτημα της νομιμότητας κι άλλο αυτό της ευρύτερης δημοκρατικής νομιμοποίησης, στο οποίο βασίζει την αυθεντία της κάθε ανεξάρτητη αρχή.

Ωμή παραβίαση της ελευθερίας πληροφόρησης από την ΕΛ.ΑΣ.

Δύο δημοσιογράφοι "οδηγήθηκαν" σήμερα στην Γ.Α.Δ.Α. επειδή κινούνταν στην "ευρύτερη περιοχή του Συντάγματος", όπως δεκάδες χιλιάδες συμπολίτες μας, αλλά και αλλοδαποί πολίτες, επειδή βρέθηκαν "πλησίον φυλασσόμενων στόχων κυβερνητικού και οικονομικού ενδιαφέροντος", σύμφωνα με ανακοίνωση της Αστυνομίας.

Το γεγονός ότι προσάγονται (ας μιλήσουμε κυριολεκτικά) δημοσιογράφοι με το παραπάνω σκεπτικό, το οποίο αποτελεί μέρος επίσημης ανακοίνωσης της Ελληνικής Αστυνομίας, δεν είναι αδιάφορο μόνο και μόνο επειδή στη συνέχεια οι δημοσιογράφοι αφέθηκαν ελεύθεροι.

Στην νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου υπάρχει η έννοια του "chilling effect": όταν δηλαδή το κράτος ακολουθεί μια φαινομενικά ουδέτερη διαδικασία με σκοπό όμως να τρομοκρατήσει τους ανθρώπους που ασκούν την ελευθερία της πληροφόρησης. Υπάρχουν καταδίκες του ΕΔΔΑ μόνο και μόνο επειδή προκλήθηκε το chilling effect, ενώ τα υπόλοιπα ήταν απολύτως νομότυπα.

Σε ένα κράτος δικαίου λοιπόν, όπως αναφέρει η ανακοίνωση της ΕΛ.ΑΣ., θα εξεταζόταν κατά πόσον τελικά η συγκεκριμένη προσαγωγή λειτούργησε αποτρεπτικά. Μια τέτοια έρευνα θα ξεκινούσε από το κατά πόσον τελικά υπήρξε σημερινή φωτογράφιση εκπροσώπων της Τρόικας στα μέσα ενημέρωσης ή όχι. Αν δεν υπήρχε, προφανώς το chilling effect πέτυχε.

Και προφανώς το κράτος δικαίου δεν ετρώθη από τους φωτορεπόρτερς, κύριε Πανούση που μας κάνετε και μαθήματα δημοκρατίας.

Η ιδιωτικότητα σε ένα ιστορικό στιγμιότυπο

H δημοσίευση ενός φιλμ του 1933 που δείχνει την ανήλικη Ελισάβετ να χαιρετά ναζιστικά, μαζί με άλλους συγγενείς της βασιλικής οικογένειας της Βρετανίας φέρνει πάλι στο προσκήνιο μια συζήτηση πάντοτε επίκαιρη στο Ηνωμένο Βασίλειο. Από την μία το δικαίωμα του κοινού να γνωρίζει τα ιστορικά τεκταινόμενα που αφορούν την βασίλισσα, αφετέρου η ιδιωτική ζωή μιας τότε πριγκήπιςςας που -κατά την συνήθη πορεία- δεν θα ανέβαινε ποτέ στον θρόνο. Στη Βρετανία, το δίπολο ελευθεροτυπία-ιδιωτική ζωή αναπτύσσει τις πιο εκτεταμένες του ρίζες, αφού σε αυτή τη χώρα ιδρύθηκαν οι πρώτες βιομηχανίες της ενημέρωσης και οι πρώτες εφημερίδες, εδώ και αιώνες. Οι Βρετανοί ξέρουν καλά ότι η ενημέρωση του κοινού, εκτός από δικαίωμα, είναι και μια επικερδέστατη επιχειρηματική δραστηριότητα που, όπως κάθε τέτοια, κατατείνει στη μεγιστοποίηση του κέρδους κι όχι βέβαια στην εκλέπτυνση της δεοντολογίας. Παράλληλα όμως, η Βρετανία είναι και η χώρα στην οποία αναγνωρίστηκε το δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής ζωής, περισσότερο ως μια πολιτισμική αντίληψη για την έννοια της αξιοπρέπειας και προφανώς ως μια κατάκτηση με ταξικά χαρακτηριστικά, πριν θεωρηθεί νομικός κανόνας.

Είναι η αρχαιότερη δυτική χώρα στην οποία ο ανώτατος άρχοντας είναι κληρονομικός και επομένως η δημόσια ιδιοτητά του συνδέεται εξ ορισμού άρρηκτα με την οικογενειακή του ζωή. Η Βικτώρια δεν ήταν απλά μια αυτοκράτειρα: ήταν η πρώτη παγκόσμιας εμβέλειας διασημότητα που λόγω της τυπογραφίας και της φωτογραφίας, αλλά και λόγω της πολιτικής που ακολουθούσε τότε η αυτοκρατορία, έγινε αναγνωρίσιμη διεθνώς ήδη κατά τη διάρκεια της ζωής της. 

Παράλληλα, το αγγλικό νομικό σύστημα δεν αναγνωρίζει τον κάθετο διαχωρισμό ανάμεσα σε δημόσιο και ιδιωτικό δίκαιο, όπως συμβαίνει στις χώρες της ηπειρωτικής Ευρώπης. Φέτος συμπληρώνονται 800 χρόνια από την Magna Carta, το πρώτο σύνταγμα για τις ελευθερίες στην Ευρώπη. Το Ηνωμένο Βασίλειο έχει όμως αρκετές καταδίκες για παραβίαση της ιδιωτικής ζωής από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, γιατί όσο κι αν όρισε τις καταβολές της συζήτησης αυτής, δεν κατάφερε τελικά να ορίσει τους κανόνες που επιλύουν αυτά τα θέματα. Αυτόν τον ρόλο έπαιξε το γερμανικό δίκαιο πολύ πιο καθοριστικά τα τελευταία 40 χρόνια. 

Η Sun δεν είναι η πρώτη φορά που αψηφά το "πρωτόκολλο" σεβασμού του προσώπου της βασίλισσας: πριν κάποια χρόνια είχε δημοσιεύσει την διαρροή μιας ομιλίας της, πριν καν εκφωνηθεί, με αποτέλεσμα η Ελισάβετ να κινηθεί νομικά εναντίον της εφημερίδας. Ενώ κάποτε ο μονάρχης θα ακολουθούσε πολύ πιο δραστικές μεθόδους για να περιφρουρήσει την ιδιωτικότητά του, σήμερα επιδιώκεται η ενίσχυση της νομικής προστασίας. Ήδη στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την πρόσβαση στα δημόσια έγγραφα, την οποία έχει ετοιμάσει το Συμβούλιο της Ευρώπης, υπάρχει μια ενδιαφέρουσα εξαίρεση: ρητώς μένει έξω από το δικαίωμα πρόσβασης η αλληλογραφία των βασιλικών υψηλοτήτων! 

Η Ελισάβετ είναι η πρώτη βασίλισσα που απευθύνθηκε σε απευθείας τηλεοπτική μετάδοση στους πολίτες, ένα έθιμο που τηρεί κάθε χριστούγεννα. Υποχρεώθηκε να το κάνει και μετά το δυστύχημα που κόστισε τη ζωή της Νταϊάνας, ένα περιστατικό που επίσης ο Τύπος είχε πρωταγωνιστικό ρόλο. Είναι η πρώτη βρετανίδα μονάρχης που απέκτησε σελίδα στο διαδίκτυο και στα κοινωνικά μέσα. Είναι ίσως το πιο πολυφωτογραφημένο πρόσωπο του προηγούμενου αιώνα και η ζωή της έχει καταγραφεί καρέ-καρέ από το τελειότερο μέσο κάθε δεκαετίας. Η συμπάθεια του θείου της προς τους ναζί είναι εξίσου γνωστή με τον πανηγυρισμό της ίδιας όταν τέλειωσε ο πόλεμος, η μοναδική ίσως στιγμή της ζωής της που βγήκε χωρίς συνοδεία από το σπίτι της και βρέθηκε να γιορτάζει με τους βρετανούς την απελευθέρωση της Ευρώπης, χωρίς πρωτόκολλο και χωρίς δημοσιότητα. Ουδείς μπορεί να αμφισβητήσει ότι αυτή η άτυχη στιγμή που η ίδια ως νήπιο χαιρετά ναζιστικά, δεν αποτελεί ένα μέρος της βρετανικής ιστορίας. Παράλληλα, όμως, αποτελεί ένα εξαιρετικά ασήμαντο στιγμιότυπο από την ζωή της ίδιας της Ελισάβετ. Ακόμη και πιο ορκισμένοι αντίπαλοι του θεσμού της μοναρχίας, έχουν πολύ σοβαρότερα επιχειρήματα από αυτήν την εικόνα. Την δημοσιοποίηση της οποίας κανένας νομικός κανόνας θα μπορούσε πλέον να απαγορεύσει. 

Το μυστηριώδες ΦΕΚ με τα προαπαιτούμενα

Χτες ψηφίστηκε από την Βουλή το νομοσχέδιο με ορισμένα μέτρα που έχουν τεθεί ως προαπαιτούμενα, βάσει της Δήλωσης της Συνόδου Κορυφής για το Ευρώ. Το ψηφισμένο νομοσχέδιο υπάρχει αναρτημένο στην ιστοσελίδα της Βουλής (εδώ). Στο πεδίο "Αιτιολογική Έκθεση και Λοιπές Συνοδευτικές Εκθέσεις" υπάρχει η Αιτιολογική Έκθεση, καθώς και η Δήλωση της Συνόδου Κορυφής για το Ευρώ (που έχει μεταφραστεί ως "Απόφαση", ενώ δεν είναι απόφαση, αλλά δήλωση, statement). 

Σήμερα το νομοσχέδιο δημοσιεύεται στο Φύλλο Εφημερίδας της Κυβερνήσεως Α' 80/2015, με μια σημαντική διαφορά από το "ψηφισθέν νομοσχέδιο". Ο Ν.4334/2015, μετά τον τίτλο του και πριν από την αναφορά "Ο Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας Εκδίδομε τον ακόλουθο νόμο που ψήφισε η Βουλή", περιέχει κάτι πολύ ενδιαφέρον: την "Απόφαση" της Συνόδου Κορυφής για το Ευρώ, σε αγγλικά και ελληνικά!

Αυτό σημαίνει ότι η "Απόφαση" είναι εκτός του νομοθετικού μέρους του νόμου, σαν "έκθεση" ή προοίμιο. Η αιτιολογική έκθεση του νομοσχεδίου αναφέρει ότι η "Απόφαση" είναι αναπόσπαστο μέρος του νομοσχεδίου και δημοσιεύεται στο ΦΕΚ. Πάντως, η "Απόφαση" αυτή καθαυτή, ουδέποτε "κυρώθηκε" από τη Βουλή καθώς δεν εντάσσεται ούτε στο ψηφισθέν νομοσχέδιο, ούτε στο μέρος του νομοθετήματος που εκδίδεται από τον ΠτΔ. 

Επομένως,  η "Ανακοίνωση" είναι μέρος του Ν.4334/2015 χωρίς να έχει κυρωθεί από τη Βουλή. Δεν είναι υποχρεωτικό για την δημοσίευση μιας Ανακοίνωσης στο ΦΕΚ η κύρωση της από τη Βουλή, αλλά σε αυτή την περίπτωση, η δημοσίευση γίνεται αυτοτελώς, ως "Ανακοίνωση τάδε", όχι ως μέρος νομοθετήματος. 

Η περίπτωση αυτή μου θύμισε τον νόμο του πρώτου Μνημονίου. Ο Ν.3845/2010 είχε τα μέτρα που ελήφθησαν τότε και δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ 65/6.5.2010. Στη σελίδα 1330, τελειώνει το νομοθετικό κείμενο και το ΦΕΚ συνεχίζει, με το "Παράρτημα Ι". Το κείμενο του παραρτήματος έχει την Δήλωση των Κρατών και Κυβερνήσεων της Ζώνης του Ευρώ. Μετά ακολουθεί το "Παράρτημα ΙΙ" με την "Δήλωση για την στήριξη της Ελλάδας από τα κράτη της Ευρωζώνης. Ακολουθεί το "Παράρτημα ΙΙΙ", με το ίδιο το "Μνημόνιο Οικονομικής και Χρηματοπιστωτικής Πολιτικής" και το "Παράρτημα IV" με το "Μνημόνιο Συνεννόησης στις Συγκεκριμένες Προϋποθέσεις Οικονομικής Πολιτικής". Τα παραρτήματα δεν αποτελούν τμήμα του νομοθετικού πεδίου του νόμου, αλλά εντάσσονται στον ίδιο τον Ν.3845/2010 και αναφέρονται από το άρθρο 1 του νόμου αυτού.

Με το θέμα αυτο ασχολήθηκε το Συμβούλιο της Επικρατείας, όταν δίκασε την αίτηση ακυρώσεως που αφορούσε μεταξύ άλλων και την συνταγματικότητα του πρώτου Μνημονίου. Το ΣτΕ με την απόφαση 668/2012 (Ολομέλειας) έκρινε ότι το Μνημόνιο δεν ήταν διεθνής συμφωνία, παρόλο που για την προετοιμασία του συνεργάστηκαν όργανα της ΕΕ και το ΔΝΤ, αλλά αποτελεί "το πρόγραμμα της Ελληνικής Κυβερνήσεως, με το οποίο καθορίζονται οι στόχοι της γενικότερης πολιτικής της και τα μέσα επιτεύξεως τους για την επόμενη τριετία, καθώς και το χρονοδιάγραμμα για την θέσπιση των μέτρων αυτών, προς το σκοπό της αντιμετωπίσεως της, κατά την Κυβέρνηση, συντρεχούσης κατά τον χρόνο της εξαγγελίας του εν λόγω προγράμματος οξείας δημοσιονομικής κρίσεως και του κινδύνου χρεωκοπίας της χώρας". Το Συμβούλιο της Επικρατείας αναφέρει ότι "με την προσάρτηση δε του Μνημονίου στο ν.3845/2010 επιχειρείται απλώς η κατά πανηγυρικό τρόπο δημοσιοποίηση του περιεχομένου και του χρονοδιαγράμματος υλοποιήσεως του εν λόγω προγράμματος, ορισμένα μέτρα, άλλωστε, του οποίου περιέχοντο ήδη, έστω και εν σπέρματι, και στο προηγηθέν και υποβληθέν από την Ελλάδα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενόψει των κατά το δίκαιο της Ένωσης υποχρεώσεών της, επικαιροποιημένο πρόγραμμα σταθερότητας και ανάπτυξης 2010-2013". Επιπλέον, το ΣτΕ έκρινε ότι με το Μνημόνιο δεν αναγνωρίστηκαν αρμοδιότητες σε όργανα διεθνών οργανισμών ούτε θεσπίζει άλλους κανόνες και δεν έχει άμεση εφαρμογή, αφου΄για να πραγματοποιηθούν οι εξαγγελόμενες με αυτό πολιτικές, πρέπει να εκδοθούν σχετικές πράξεις από τα αρμόδια, κατά το Σύνταγμα, όργανα του Ελληνικού Κράτους. Έτσι κρίθηκε ότι το Μνημόνιο δεν αποτελεί διεθνή συνθήκη κατά το άρθρο 28 παρ. 1 του Συντάγματος και δεν απαιτείτο η αυξημένη κοινοβουλευτική πλειοψηφία για την κύρωσή του. 

Αυτό που συνέβη όμως με τον σημερινό νόμο είναι παράδοξο: αντί και πάλι η Δήλωση της Συνόδου για το Ευρώ να τεθεί ως "Παράρτημα" στον Ν.4334/2015, τέθηκε ως "προοίμιο" αυτού. Ο σκοπός της δημοσίευσης της Δήλωσης στο ΦΕΚ είναι ο ίδιος: η κατά πανηγυρικό τρόπο δημοσίευση του περιεχομένου της. Ο λόγος για τον οποίο αυτό αποτελεί προοίμιο κι όχι παράρτημα μου φαίνεται ανεξήγητος. 

Νομικές εκτιμήσεις για τα προαπαιτούμενα

Εντατική νομοπαρασκευαστική δραστηριότητα επιβάλλει για τις επόμενες μέρες η Δήλωση της Συνόδου Κορυφής της Ευρωζώνης (αγγλικά και ελληνικά). Το κείμενο περιλαμβάνει μια σειρά από μέτρα που πρέπει να λάβει η Ελληνική Δημοκρατία, ως προϋπόθεση αποκατάστασης εμπιστοσύνης, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε απόφαση για ενεργοποίηση του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας και την δανειοδότηση της Ελλάδας, κατόπιν αιτήματος του Υπουργού Οικονομικών. Δεν θα ασχοληθώ με τις γενικόλογες αναφορές που αφορούν ζητήματα όπως ο ΦΠΑ, το συνταξιοδοτικό και το εργατικό δίκαιο, καθώς αναφέρονται μόνο ως τίτλοι, γεγονός που σημαίνει ότι μπορεί να αποτελέσουν αντικείμενο περαιτέρω επιμέρους διαπραγματεύσεων.

Ως τις 15 Ιουλίου 2015 θα πρέπει, μεταξύ άλλων, να έχουν ληφθεί μέτρα για την διασφάλιση της πλήρους ανεξαρτησίας της ΕΛ.ΣΤΑΤ. Αυτό σημαίνει νομοθετική επέμβαση στον τρόπο στελέχωσης της ανεξάρτητης αρχής, αλλά και στις εγγυήσεις προσωπικής και λειτουργικής ανεξαρτησίας των στελεχών της. Ο σκοπός είναι η μεγαλύτερη δυνατή εγγύηση ότι τα στατιστικά αποτελούν πνευματικό έργο ανθρώπων που δεν έχουν απολύτως καμία σχέση με την εκτελεστική εξουσία (δηλ. την Κυβέρνηση). Επί του παρόντος, η επιλογή του προέδρου της ΕΛΣΤΑΤ γίνεται από την Διάσκεψη των Προέδρων της Βουλής, με πλειοψηφία 4/5, γεγονός που ισχύει ακόμη και για τις συνταγματικά προβλεπόμενες ανεξάρτητες αρχές. Ο Πρόεδρος της ΕΛΣΤΑΤ είναι το μοναδικό στέλεχος της ανεξάρτητης αρχής που επιλέγεται με αυτή την διαδικασία. 

Ως τις 22 Ιουλίου 2015 θα πρέπει, μεταξύ άλλων να ψηφιστεί ο νέος Κώδικας Πολιτικής Δικονομίας. Παρόλο που η διατύπωση στη Δήλωση δίνει την εντύπωση ότι δεν υπάρχει ήδη τέτοιος κώδικας, στην πραγματικότητα η πολιτική δικονομία, δηλαδή οι κανόνες με τους οποίους διεξάγονται οι δίκες που αφορούν ιδιωτικές διαφορές, ισχύει από τις πρώτες δεκαετίες του ελληνικού κράτους και ο Κώδικας Πολιτικής Δικονομίας θεσπίστηκε από την δεκαετία του 1960, έχει υποστεί επίσης αλλεπάλληλες τροποποιήσεις μέχρι και πρόσφατα. Η σχεδιαζόμενη τροποποίηση του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας από την προηγούμενη κυβέρνηση (ως προς την ουσιαστική κατάργηση της ζωντανής εξέτασης μαρτύρων στην αστική δίκη και ως προς τις διατάξεις που σχετίζονται με την αναγκαστική εκτέλεση και τις κατασχέσεις) προκάλεσε δικηγορικό δημοψήφισμα και εκτεταμένες κινητοποιήσεις του δικηγορικού σώματος στα τέλη του 2014. Τελικώς η διαδικασία διεκόπη, καθώς η αδυναμία εκλογής Προέδρου της Δημοκρατίας οδήγησε στις εκλογές της 25ης Ιανουαρίου 2015. Ο νυν Υπουργός Δικαιοσύνης είχε συστήσει ειδική νομοπαρασκευαστική επιτροπή για την αναθεώρηση του ΚΠολΔ, με χρόνο παράδοσης του σχεδίου στις 30 Ιουνίου 2015.

Μέχρι την ίδια ημερομηνία θα πρέπει να έχει ενσωματωθεί στο εσωτερικό δίκαιο η Οδηγία 2014/59/ΕΕ για τη θέσπιση πλαισίου για την ανάκαμψη και την εξυγίανση πιστωτικών ιδρυμάτων και επιχειρήσεων επενδύσεων. Πρόκειται για τους κανόνες για τις τράπεζες που παρουσιάζουν προβλήματα. Σύμφωνα με το άρθρο 130, η Οδηγία έπρεπε να είχε ενσωματωθεί στο εσωτερικό δίκαιο ως την 31.12.2014 και η ισχύς της να ξεκινήσει από την 1.1.2015, ενώ για ορισμένα κεφάλαια της Οδηγίας, η εφαρμογή τους μπορεί να παραταθεί ως την 1.1.2016.Σημειωτέον ότι η Οδηγία θεσπίστηκε κατά την διάρκεια της Ελληνικής Προεδρίας της Ε.Ε., στις 15.5.2014.

Ως τις 20 Ιουλίου 2015 θα πρέπει να έχει υποβληθεί ένα πρόγραμμα εκσυγχρονισμού της Δημόσιας Διοίκησης, με έμφαση την ανάπτυξη ικανοτήτων (capacity building) αλλά και την απο-πολιτικοποίηση. Πιθανώς αυτό θα σημαίνει σαφείς περιγραφές αρμοδιοτήτων για τους δημοσίους υπαλλήλους, καθώς και κατάργηση θέσεων στις οποίες διορίζονται στελέχη απευθείας από τους υπουργούς κατά παράκαμψη κάθε άλλης διαδικασίας (γενικοί γραμματείς, μετακλητοί κ.τ.λ.).

Είναι βέβαιο ότι σε αυτές τις ασφυκτικές προθεσμίες δεν επιτρέπουν την τήρηση ορισμένων ρυθμίσεων του Ν.4048/2012 (Ρυθμιστική Διακυβέρνηση: Αρχές, Διαδικασίες και Μέσα Καλής Νομοθέτησης), όπως η διαδικασία της δημόσιας διαβούλευσης. 

Ενστάσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης για το δημοψήφισμα

Ο Γενικός Γραμματέας του Συμβουλίου της Ευρώπης κ. Jagland δήλωσε στο πρακτορείο ειδήσεων Associated Press ότι το δημοψήφισμα που προκηρύχθηκε στην Ελλάδα δεν συμβαδίζει με τα ευρωπαϊκά πρότυπα, λόγω της αοριστίας του ερωτήματος και λόγω του χρόνου διεξαγωγής του που θα έπρεπε να είναι τουλάχιστον δύο εβδομάδες.

Το Συμβούλιο της Ευρώπης ιδρύθηκε το 1949 και αποτελεί διεθνή οργανισμό που παρακολουθεί την εφαρμογή της δημοκρατίας και των ανθρώπινων δικαιωμάτων στην μείζονα Ευρώπη, πέραν της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς αποτελείται από 47 κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένης της Νορβηγίας, της Ελβετίας, της Ισλανδίας, της Ρωσίας, της Τουρκίας, του Αζερμπαϊτζάν κ.τ.λ. Δεν έχει καμία σχέση με το Συμβούλιο της ΕΕ ή το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο που αποτελούν ενωσιακά όργανα των 28 κρατών μελών.

Ως προς τα ζητήματα των δημοψηφισμάτων, η κωδικοποίηση των ευρωπαϊκών προτύπων έχει ανατεθεί στην Επιτροπή για τα Συνταγματικά Θέματα (Επιτροπή της Βενετίας), η οποία έχει εκδώσει το 2008 τον Κώδικα Καλής Πρακτικής για Δημοψηφίσματα.

Μεταξύ άλλων αναφέρεται:

"c. The question put to the vote must be clear; it must not be misleading; it must not suggest an answer; electors must be informed of the effects of the referendum; voters must be able to answer the questions asked solely by yes, no or a blank vote."

Μετάφραση: "Το ερώτημα που τίθεται σε ψήφο πρέπει να είναι σαφές. Δεν πρέπει να είναι παραπλανητικό. Δεν πρέπει να υποβάλλει την απάντηση. Οι ψηφοφόροι πρέπει να είναι ενημερωμένοι για τα αποτελέσματα του δημοψηφίσματος. Οι ψηφοφόροι πρέπει να μπορούν να απαντήσιουν στις ερωτήσεις μόνο με ναι, όχι ή με λευκή ψήφο."

Ο Κώδικας συνεχίζει:

"d. The authorities must provide objective information. This implies that the text submitted to a referendum and an explanatory report or balanced campaign material from the proposal’s supporters and opponents should be made available to electors sufficiently in advance, as follows:
 i. they must be published in the official gazette sufficiently far in advance of the vote;
ii. they must be sent directly to citizens and be received sufficiently far in advance of the vote;
iii. the explanatory report must give a balanced presentation not only of the viewpoint of the executive and legislative authorities or persons sharing their viewpoint but also of the opposing one."

Μετάφραση: "Οι αρχές πρέπει να παρέχουν αντικειμενική πληροφόρηση. Αυτό σημαίνει ότι το κείμενο που υποβάλλεται σε δημοψήφισμα καθώς και ένα επεξηγηματικό υπόμνημα ή ισόρροπο προωθητικό υλικό των υποστηρικτών της πρότασης και των αντιπάλων τους πρέπει να διατίθεται επαρκώς στους ψηφοφόρους εκ των προτέρων ως εξής:
i. πρέπει να δημοσιεύεται στην επίσημη εφημερίδα αρκετά πριν την ψηφοφορία
ii. πρέπει να στέλνεται απευθείας στους πολίτες και να λαμβάνεται από αυτούς αρκετά πριν την ψηφοφορία
iii. το επεξηγηματικό υπόμνημα πρέπει να παρέχει ισορροπημένη παρουσίαση όχι μόνο της άποψης της εκτελεστικής και νομοθετικής λειτουργίας ή των ατόμων που συμφωνούν με αυτήν, αλλά και των αντιπάλων τους."

Στο επεξηγηματικό υπόμνημα του Κώδικα (σελ. 17) αναφέρεται:

"Both the text and the explanatory report or balanced campaign material must be sent directly to citizens sufficiently in advance of the vote (at least two weeks beforehand)."

Μετάφραση: "Τόσο το κείμενο όσο και το επεξηγηματικό υπόμνημα ή το ισόρροπο προωθητικό υλικό πρέπει να αποστέλλονται απευθείας στους πολίτες σε επαρκή χρόνο πριν την ψηφοφορία (τουλάχιστον δύο εβδομάδες πριν)."

Αυτά αποτελούν καλές πρακτικές για την ποιότητα της Δημοκρατίας, κατά το Συμβούλιο της Ευρώπης. Δεν είναι δεσμευτικές διατάξεις, όπως το συνταγματικό δίκαιο ή η εθνική νομοθεσία, αλλά λαμβάνονται υπόψη από δικαστικές αρχές για να διαπιστωθεί αν υπάρχουν παραβάσεις δεσμευτικών κανόνων.